The spam filter installed on this site is currently unavailable. Per site policy, we are unable to accept new submissions until that problem is resolved. Please try resubmitting the form in a couple of minutes.

مدرنیته ایرانی و سینمای مستند

tehran-ghadim.jpg

این متن یک گفتگویی است که خبرنگاری با من به مناسبت برگزاری جشنواره سینمای حقیقت برای یک ویژه نامه مخصوص این جشنواره انجام داد. متاسفانه متن منتشر شده آن را برای من ارسال نکردند. مدرنیته ایرانی و سینمای مستند
دکتر نعمت‌الله فاضلی
وجود دوربین عکاسی در ایران با فاصله بسیار کمی بعد از پیدایش آن در 1839 رخ داد. ناصرالدین شاه در سفری که به فرنگ داشت، دوربین عکاسی و متعاقباً عکاسی را به ایران وارد کرد. در 1900 یکی از جانشینان ناصرالدین شاه یعنی مظفرالدین شاه هنگام سفر به فرنگ، ابراهیم خان، عکاس باشی دربار خود را مأمور کرد که دوربین فیلمبرداری تهیه کند و به این ترتیب اولین گزارش های مصور ایرانی به صورت فیلم در این زمان تهیه شد؛ یعنی درست 5 سال بعد از اینکه برادران لومیر فیلمبرداری های خود را آغاز کردند. با توجه به این سرآغاز می توان گفت که ایران در زمینه تکنولوژی عکس و فیلم همزمان با پیشرفت های تکنولوژیک در این حوزه کار خود را شروع کرد.
سرآغاز عکاسی و سپس فیلمبرداری در ایران مصادف است با سرآغاز تکوین و توسعه مدرنیته ایرانی. در همان زمان که ناصرالدین شاه عکاسی را در ایران و در دربار خود رواج می داد، تهران مدرن و سبکی از شهرسازی که به سبک تهران مشهور است در حال شکل‌گیری و ظهور بود. سبک شهرسازی تهران ترکیب تازه‎ای بود از سبک اصفهان به اضافه مؤلفه های شهرسازی مدرن. «میدان توپخانه» نماد بارز فضای شهری سبک تهران است. در این میدان که مانند «میدان نقش جهان» که یک مستطیل بزرگ است و در اطراف آن مؤلفه های سنتی شهر ایرانی یعنی بازار، مسجد و دارالحکومه قرار دارد، مؤلفه های مدرن شهری یعنی تلگراف‎خانه، توپ‎خانه، بانک، مغازه ها و دیگر مؤلفه های مدرن به تدریج توسعه پیدا می کنند. از این زمان به بعد به تدریج با گسترش کاربرد عکاسی با یکی از مهم ترین ویژگی های دنیای مدرن سروکار پیدا کردیم: ویژگی رویت‎پذیری و بصری‎سازی زندگی اجتماعی و همچنین خودبیان‎گری و تأمل در خود.
دوربین عکاسی تا به امروز راه خود را ادامه داده و به یکی از مؤلفه های زندگی خانوادگی ایرانی تبدیل شده است. امروزه ما برای امور فردی و اجتماعی خود عکس می گیریم. در عروسی، مراسم کفن و دفن، جشن تولد، تفریحات و سرگمی ها، سفرها، زیارت ها، امور اقتصادی و شغلی به طور پیوسته از دوربین های عکاسی استفاده می کنیم. در کنار دوربین عکاسی، دوربین فیلمبرداری نیز از 1900 به تدریج وارد زندگی فردی و اجتماعی مردم ایران شد. در سال های 1300 خان بابامعتضد و یک دهد بعد ابراهیم گلستان، فرخ غفاری و حسن شیروانی به عنوان چهره های پیش‎روی استفاده از دوربین برای مستندسازی، رویت‎پذیر کردن، افشاگری، نقد و تأمل در خود و بازنمایی جامعه، فرهنگ و تاریخ ایران و انسان ایرانی استفاده کردند. به تدریج با توسعه فرآیندهای مدرن شدن مانند توسعه شهرنشینی، پیدایش و گسترش دولت ملی مدرن، صنعتی شدن، گسترش نظام آموزشی مدرن یعنی نظام مدرسه ای، گسترش آموزش عالی، گسترش مؤسسات و نهادهای اجتماعی جدید و همچنین شکل گیری و گسترش ارزش های اجتماعی مدرن مانند فردگرایی، دموکراتیک شدن، دنیوی شدن، جهانی شدن و ارزش های اجتماعی دیگر کاربردهای فیلمبرداری  و دوربین در جامعه و زندگی ایرانی گسترش یافت.
فرآیندِ گسترش دوربین فیلمبرداری و محصولات آن رابطه دوسویه ای با مدرنیته ایرانی داشت. از سویی فرزند و فرآورده مدرنیته بود و از سوی دیگر عامل تقویت کننده فرآیند مدرنیزاسیون بوده است. به روش های مختلفی می توان پیوند دو سویه دوربین فیلمبرداری و مدرنیته ایرانی را توضیح داد. یکی از راه های ساده توجه به کاربردهای گسترده دوربین در فرآیند مدرن شدن جامعه ایران است.
دوربین فیلمبرداری و به ویژه تولید گزارش های مستند که هدف از آنها بازنمایی واقعیت های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی است، همگام با پیدایش و گسترش دولت – ملت جدید و شکل گیری رسانه های جمعی نوین مانند رادیو، تلویزیون، سینما و مطبوعات رواج پیدا کرد. دولت یکی از حامیان فیلمبرداری شد، زیرا برای تبلیغ، ترویج و توسعه مبانی سیاسی خود به دوربین نیاز داشت. دولت ها از گذشته تا به امروز همان اندازه که نیازمند ارتش و نیروهای وفادار به خود هستند، شدیدا به تولید انبوه ایماژها و تصاویر نیازمندند. از این رو امر سیاسی در ایران مدرن، به صورت امری بصری و تصویری درآمد.
اگر در نظام های سیاسی پیشین یعنی دوران پیشامدرن تاریخ‌نگارانِ درباری وظیفه ثبت فتوحات و پیشرفت های خاندان های پادشاهی را برعهده داشتند، در دوران معاصر این وظیفه سیاسی به دوربین فیلمبرداری محول شده است. از این رو گفتمان های سیاسی مشروعیت بخش به نظام های سیاسی معاصر یعنی گفتمان ناسیونالیسم باستان‎گرا در دوره پهلوی و گفتمان اسلام‎گرا در جمهوری اسلامی ایران بیش از هر چیز به کمک دوربین های فیلمبرداری به بازنمایی ایده ها، اطلاعات و گزاره های حکومت ها پرداختند. بنا بر این دیدگاه باید گفتمان های حاکم بر تمام اشکال تولید تصویر اعم از سینمای مستند یا دیگر اشکال تصاویر متحرک را در قالب گفتمان های ناسیونالیسم و اسلام گرایی توضیح داد. این دو گفتمان با تفاوت های زیاد و در عین حال بعضی مشترکات، مهم ترین گفتمان های غالب سیاسی در ایران معاصر بوده اند.
به اعتقاد من گروه های محلی یعنی کسانی که تلاش داشته اند تا ارزش ها، هنرها و به طور کلی میراث و تجربه های فرهنگی و تایخی منطقه خود را تولید و بازنما کنند نیز یک  گفتمان بصری در سینمای ایران خلق کرده اند. من این گفتمان را تحت عنوان بومی گرایی یا مجلی گرایی در سینمای مستند ایران نام گذاری می کنم. برای مثال آثار ناصر تقوایی در زمینه فرهنگ مردم جنوب ایران و یا سایر آثاری که در زمینه فرهنگ های دیگر نقاط ایران در دوره معاصر خلق شده است در زمره این آثار قرار می گیرد.
در سوی دیگر گروه های اجتماعی و سیاسی منتقد و مخالف نیز از دوربین برای بازنمایی اندیشه ها، خواست ها، انتظارات و آرزوهای خود به نحوه گسترده ای استفاده کرده اند. از این رو می توان بخش دیگری از گفتمان های حاکم بر تولیدات متن های بصری را در ایران شناسایی کرد. گروه های دگراندیش از رسانه دوربین برای نقد سیاسی و اجتماعی بطور گسترده استفاده کردند.
اندیشه انتقادی از مهمترین ارکان مدرنیته در تمام جهان شناخته می شود. دوربین در ایران مانند دیگر نقاط جهان در خدمت خلق نوعی اندیشه انتقادی بصری بوده است. در سال های دهه چهل افرادی مانند کامران شیردل با تولید فیلم هایی مانند «تهران پایتخت ایران است» یا «اون شب که بارون اومد» توانستند از دوربین برای نقد سیاسی و اجتماعی استفاده کنند. از آن زمان تا به امروز گفتمان انقادی در سینمای ایران بویژه در سینمای مستند گسترش و تکثر یافته است. در ضمن ایرانیان به کمک دوربین شیوه نوین اندیشیدن یعنی اندیشیدن بصری را آموختند.
اشکال گوناگون و متنوع کاربرد دوربین بصورت سینمای داستانی، مستند، تلویزیون و کاربردهای شخصی و خانگی آن به انسان ایرانی این امکان را داده است که علاوه بر واژگان بتواند بطور گسترده ای از تصاویر برای شکل دادن به تخیل فرهنگی خود استفاده کند. اگرچه ما از ابتدای تاریخ با اشکال گوناگون نقاشی و تصویر آشنا بوده ایم، اما این دوربین بود که بین تصویر و تمام ابعاد زندگی ما پیوندی عمیق برقرار کرد و موجب شد تا بصری اندیشیدن را بیاموزیم. دوربین ها نه تنها به ما کمک کردند تا چشم هایمان بهتر به کار گرفته شود، بلکه زمینه ساز آن شدند که لایه های گوناگونی از جامعه و تاریخ و فرهنگ ایران در پرتو تصویر حیات تازه ای پیدا کنند. برای مثال زنان به کمک دوربین ها توانستند به عرصه عمومی راه پیدا کنند؛ زنانی که در تمام دوران پیشامدرن به دلیل تابوهای جنسیتی و منع های فرهنگی با محدودیت های فراوانی برای بازنمایی خود و شکل دادن به هویت زنانه روبه‌رو بودند، اکنون به کمک دوربین یا همان زبان تصویر می توانستند گفت و گوی تازه ای را شکل دهند. گفت و گوی بصری شده ای که هویت زنانه را در سالن های سینما، تلویزیون و سایر مدیوم های تصویری نوین ارائه و شکل می دهد.
ما اکنون به کمک دوربین ها می توانیم به بازخوانی و بازآفرینی تمام گذشته خود بپردازیم و به همین سبب است که دوربین ها و به ویژه فیلم های مستند راه و ابزاری تازه برای تعامل با تاریخ شده اند. اینک ایرانیان می توانند برای نخستین بار در تاریخ، نه تنها در تاریخ یا لحظه اکنون، بلکه در تمام حیات طولانی تاریخی خود زندگی کنند.
انبوهی از فیلم های داستانی و مستند از دوران امپراطوری هخامنشی تا دوران معاصر تولید شده است. ما به کمک این فیلم ها می توانیم ادراکی حسی از شیوه زندگی خود در گذشته بدست آوریم. این تصاویر به ما کمک می کنند تا گذشته تاریخی خود را به کمک منبع یا گنجینه ای از تجارب، دانش ها و اندیشه ها در خدمت دنیای امروز قرار دهیم. همچنین دوربین ها و به ویژه فیلم های مستند به ما کمک می کنند تا چالش ها و مشکلات جامعه را با تیزبینی و ریزبینی مشاهده و افشا کنیم.
امروزه فیلم های مستند نه تنها تصویری شاعرانه و یا زیبایی شناسانه از زندگی به ما نشان می دهند، بلکه با توجه به مشکلات اجتماعی مانند اعتیاد، فروپاشی خانواده، بزهکاری، فقر، بیکاری و بسیاری از مسائل دیگر می توانیم به نحوی خودآگاهانه تر و نقادانه تر زوایای پنهان جامعه را ببینیم. دوربین های فیلمبرداری اکنون زیر پوست شهر را برای ما افشا می کنند. به همین ترتیب می توان به کاربردهای گسترده دوربین و فیلم مستند در مسیر خلق یک جامعه مدرن ایرانی اشاره کرد. برای مثال کاربردهای گسترده دوربین های فیلمبرداری و به ویژه فیلم های مستند در زمینه روابط عاطفی و احساسی در جامعه ایران موضوع بسیار مهمی است. شاید کمتر جامعه ای به اندازه ایرانِ امروز، فیلم و تولیدات بصری را در خدمت نهاد خانواده، مناسبات خویشاوندی و روابط رومانتیک قرار داده است. موبایل ها نه تنها در زمینه ارتباطات، بلکه در عرصه تعاملات بصری، انقلابی ایجاد کرده اند. خاطره یا حافظه خانوادگی در ایران به کمک دوربین های فیلمبرداری در حال تبدیل شدن به حافظه بصری است. تا دو دهه پیش خانواده مدرن ایرانی به کمک آلبوم های خانوادگی هویت خانوادگی یا جمعی خویش را شکل می داد و دوام می بخشید. اکنون با گسترش انواع دوربین های فیلمبرداری که کاربرد آنها آسان و قیمت شان ارزان است، این امکان فراهم شده است که همه گروه های اجتماعی ایرانی اعم از طبقات فرودست، طبقات میانی و طبقات فرادست بتوانند حافظه بصری خانوادگی خود را شکل دهند. در این شرایط عشق ها و نفرت ها، کامیابی ها و ناکامی ها، تلخی ها و شیرینی ها، زشتی ها و زیبایی های جامعه و انسان ایرانی به کمک دوربین ها ثبت و بایگانی می شود. انقلاب فرهنگی بزرگی در راه است. انقلابی که هر ایرانی می تواند مانند پادشاهان در ادوار و قرون گذشته، زندگی خصوصی و تجربه هایش را مستند سازد و به بایگانی تاریخ فرهنگی ایران بسپارد.
نسل های آینده مردم ایران در 100 سال آینده نسل های خوشبختی هستند، زیرا می توانند جزئیات زندگی اجداد امروزی خود را تمشا کنند. کاش ما نیز می توانستیم زندگی ایرانیان در 500 سال پیش را آن گونه که خودشان به کمک دوربین های موبایل شان فیلمبرداری کرده اند، می دیدیم. کاش یکی از صحابه پیامبر(ص) یا یکی از سربازان کوروش به کمک موبایلش تصاویری برای امروز ما به جا گذاشته بود. افسوس... !
اگر بخواهیم نقش دوربین فیلمبرداری و سینمای مستند را در ارکان گوناگون اندیشه، احساس و زندگی روزمره ایرانی امروز برررسی کنیم باید به صدها نکته ریز و درشت توجه کنیم. دوربین در امتداد حواس گوناگون انسان ایرانی قرار گرفته است. از این رو وقتی از مدرنیته و سینمای مستند سخن می گوییم به نوعی از تمامیت فرآیند جامعه و انسان ایرانی معاصر باید سخن گفت.
 

دیدگاه‌ها

ارسال نظر جدید

محتوای این فیلد خصوصی است و به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.

آمار سایت

  • شمارنده سایت:4,251,640
  • محتوای منتشر شده:822
  • بازدیدکنندگان:
    • امروز:517
    • هفته جاری:3327