تهران شهر تمدن ساز

1241007349.jpg

امروز در اینترنت با مطلبی از خودم برخوردم که در وب سایت همشهری در روز دوم بهمن 1385 درج شده بود.  در بهمن 85 سخنرانی در یکی از فرهنگسراهای تهران در یک همایش درباره تهران داشتم و در آنجا درباره شهر تهران و خلاقیت صحبت کردم. این  سخنرانی را همان زمان همشهری منتشر کرده بود و  تا امروز آن را ندیده بودم. اکنون که بحث خلوت کردن تهران و خروج اجباری کارمندان و خطز زلزله رونق دارد، بد نیست به تهران یک بار هم از نظر خلاقیت نگاه کنیم! ضمناً  آن سخنرا نی را بازنویسی و ویرایش کرده ام.

سی دقیقه وقت اندکی است. مجال مقدمه چینی نیست. پس بدون مقدمه بحثم را شروع می کنم. ما در حال حاضر سه نوع تهران داریم: نخست، «شهر تهران». یعنی همین «کلانشهری» که نزدیک به 10 میلیون نفر جمعیت ساکن آن است. من این را «تهران تجربه شده» می نامم زیرا همه ساکنان آن، این شهر را به نوعی زیسته و تجربه کرده اند. دوم «تصویر تهران» یا تهران رسانه ای. یعنی تهرانی که شبکه های تلویزیونی، رادیویی، وب سایت ها، وبلاگ ها، مطبوعات و فیلم ها و رمان ها ترسیم و بازنما کرده اند. من این را «تهران دیده شده» می نامم زیرا ما تصویر یا بازنمایی از شهر را دائم می بینیم یا می شنویم. در این تهران، هفتاد و چند میلیون ایرانی و میلیون های نفر خارج از ایران، ساکنند! زیرا شهری است مجازی که ما به اشکال مختلف در آن یا با آن هستیم. سوم «تهران تحقیق شده» یعنی تهرانی که برنامه ریزان، مدیران، محققان، متخصصان شهر و ایران آن را در کتاب ها، مجلات، گزارش ها و تحقیقات ترسیم و شناسایی کرده اند. همین تهرانی که امروز همکارم دکتر مجبد کوششی یا آقای دکتر مشهودی از آن در این همایش صحبت کردند. این بخش تهران بسیار خلوت است! ما تهران واقعی و مجازی را می شناسیم ولی با «تهران تحقیق شده» آشنا نیستیم. جالب است بدانیم که هیچ یک از این سه برداشت از تهران با یکدیگر منطبق نیستند! به هر کدام نگاه کنید، چیزی کاملاً متفاوت از دیگری می بینید. من خودم هم نمی دانم امروز با کدام تهران سروکار دارم و از کدام صحبت می کنم! ما باید به هر سه آنها با «نظرگاه انتقادی» نگاه کنیم. یافتن حقیقت تهران سخت دشوار است.


امروز در همایش ها و رسانه ها اغلب درباره دشواری زندگی در «تهران بزرگ» سخن می گویند. گاه اعداد و ارقام تکان دهنده ای از آلودگی هوا، ترافیک، مرگ و میر، جنایات، اعتیاد، حتی میزان بی سوادی، فقر و هزار درد و بلای خانمان سوز و جان سوز دیگر تهران ذکر می کنند. در همین همایش امروز، آقای دکتر مشهودی گفتند طول و عرض جغرافیایی تهران تناسب ندارد! این البته بلای جدیدی بود می شنیدم. گُل بود به سّبزه هم آراسته شد! ایشان گفتند تهران تمام «خطوط قرمز جمعیتی» را شکسته و انفجار و تراکم جمعیتی شدیدی دارد. روزانه 120 کشته دارد، 5 سال عمر تهرانی ها کوتاه تر شده، 7 درصد عمر مفیدشان در ترافیک هدر می رود، هر ساعت نفس کشیدن در این شهر مانند دود کردن چندین نخ سیگار است. ضمناً این یک نمونه از آن «تهران تحقیق شده» است. من همیشه  به  ارقام و اعداد  کاملاً شک دارم. مثلاً همین امروز دکتر کوششی دوست جمعیت شناسم در همین جا گفتند عمر متوسط تهرانی ها  در سه دهه احیر از 65 سال به 73 سال افزایش یافته است. خُب کدامیک از این آمارها درستند؟ آن که می گوید طول عمر تهرانی ها 5 سال پایین آمده است یا این که می گوید 8 سال افزایش داشته است؟ بگذریم.
ولی پرسش من اینست که به رغم اعداد و ارقام مذکور و سیاهی و تباهی که به تهران نسبت می دهند، مردم ایران این شهر را دوست دارند. حتی کسانی که ساکن آن نیستند اغلب آرزو یا تمایل مهاجرت به آن را دارند. بسیاری در شهرهای دیگر ساکن اند چون فعلاً برای شان به هزار دلیل مقدور نیست ساکن تهران شوند. البته هستند اقلیتی که واقعاً «تهران فوبیا» یا «تهران هراسی» دارند. نمونه مشهور آن جناب شهریار شاعر بزرگ آذری مان است که نه تنها حاضر نشد در این شهر زندگی کند، بلکه در آن شعر معروفش خطاب به تهران و تهرانی می گوید:

الا ای داور دانا تو میدانی که ایرانی
چه مِحنت ها کشید از دست این تهران و تهرانی
چه طَرفی بَست از این جمعیت ایران جز پَریشانی
چه داند رهبری، سر گشته صحرای نادانی

در مقابل، میلیون ها نفر هم «تهران فیلییا» یا «عشق تهران» دارند. اما چرا بسیاری تهران را دوست دارند؟ ریشه های تهران فیلییا کجاست؟ کمتر سکنه تهرانی مایل است تهران را به میل خود تَرک کند. نه تنها پاداش بلکه زور هم قادر نیست اکثریت ساکنین تهران را از این شهر دلزده یا اخراج کند. چرا؟
دلایل زیادی برای این موضوع می توان گفت. تا حدودی نیز این دلایل برای همه آشکار است. تهران فضای فرهنگی و اجتماعی مناسب تری برای «طبقه متوسط جدید ایران» امروزی دارد. تهران شهری است که به دست طبقه متوسط جدید ساخته شده و تا حدودی متناسب با نیازهای این طبقه امکانات و ارزش ها و فرهنگ شهری اش شکل گرفته است. از اینرو، تهران زیستگاه «سوژه مدرن ایران» است. تهران بزرگ ترین شهر جدید ایران است. شهرهای بزرگ دیگر مانند مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز و شیراز، همه تاریخ چند صد یا هزار ساله دارند. همه پیرند. اما تهران جوان است و «جوان پسند». تهران ما جوانِ دویست و چند ساله ای است که فقط پنجاه شصت سال اخیر دوران «سنِ رشدِ» آن بوده است. این شهر همراه رشد طبقه متوسط شهری جدید رشد می کند. شاید با مرگ این طبقه هم بمیرد! برای همین دشمنان طبقه متوسط شهری هم این شهر را دوست ندارند.
یکی از ویژگی های طبقه متوسط جدید، تقاضا برای زیستن در محیطی است که امکانات و آزادی بیشتری برای بروز خلاّقیت و عاملیت خود داشته باشد. تهران از این نظر بیش از تمام شهرهای دیگر ایران، حتی بیش از شهرهای بزرگی مانند اصفهان و مشهد، خَلاّق و مشوق عاملیت و فاعلیت شهروندان آن است. این موضوع یکی و البته تنها یکی از علل جذابیت تهران برای ساکنان آن است. من امروز می خواهم مختصری این موضوع را تشریح کنم. هر چند این موضوع نیاز به بحث گسترده دارد. یعنی می خواهم توضیح دهم چرا و چگونه تهران برای خلاقیت و فاعلیت مناسب تر است.
تنوع و تکثّر یکی از مهمترین ویژگی های شهرهای بزرگ و مُدرن است. شهر، محیطی است با «فرهنگ ناهمگن» که در آن صدها گروه و دسته از اقوام و نژادهای گوناگون با مختصات بسیار متنوع و گاه متضاد در آن زندگی می کنند. بر خلاف روستا که محیطی کوچک، کم جمعیت و عموماً یک دست و یکنواخت دارد. شهر هر قدر بزرگ تر باشد، تنوع و تکثر و ناهمگنی آن بیشتر است. علاوه بر تنوع فرهنگی و قومی، شهرها و به ویژه کلانشهرها اغلب دارای تنوع اکولوژیک و زیست محیطی هم هستند. این امر باعث زیبایی طبیعت و تنوع آب و هوایی و جغرافیایی آنها می شود. در این نوع شهرها، به علت کثرت جمعیت، تنوع فرهنگی، تنوع اقتصاد، تنوع شیوه های زندگی و سبک های زندگی نیز وجود دارد. از سراسر جهان نمونه ها و گروه هایی از مردم در کلانشهرها زندگی می کنند. امکانات آموزشی، خدمات، و تمامی لوازم زندگی در کلانشهرها معمولاً گسترده و متنوع است.
مقصودم از بیان این تنوعات و اختلافات، بیان این نکته است که بگویم چرا شهرهای بزرگ مشوق نوآوری ها و خلاقیت ها هستند. بله، در جایی که تنوع بیشتری باشد، افراد خلاّق ترند، زیرا یکی از لوازم مهم خلاقیت، داشتن «تجربه بین فرهنگی» است. زیستن در محیط آزاد، متنوع و «چند فرهنگی»، این امکان را به افراد می دهد تا بتوانند دائم به مقایسه بپردازند. زیستن در این نوع محیط باعث تقویت «توانش تطبیقی» ذهن می شود. همان توانشی که دانش و هنر را تولید می کند. مقایسه کردن بین خود و دیگری، آشنایی با شیوه های مختلف زندگی، و به طور مستمر و روزانه در معرض «دیگری» و تجربه های متنوع فرهنگی بودن، ذهنِ آدمی را تازه و پرنشاط و پویا می سازد و از خَمودگی و جُمود ذهن جلوگیری می کند.
تهران تنها شهر ایران است که نیم میلیون غیر ایرانی از کشورهای اروپایی، آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین و اَعراب خاورمیانه در آن زندگی می کنند. همچنین تنها شهر ایران است که از تمام شهرها و اغلب روستاهای کشور تعداد کثیری نماینده و مهاجر در آن ساکن است.
در کنار تنوع و تکثّر فرهنگی، باید واقعیت دیگری را نیز در نظر گرفت: تهران «پایتخت فرهنگ و هنر مدرن» و امروز ایران است. تهران تنها پایتخت شاهان و فقیهان و سیاستمداران نیست. هنرمندان و عالمان نیز در این شهر بر تخت علم و هنر می نشینند و تاج عزت و شهرت بر سر می گذارند. تهران «درواز مدرنیته» و سکونتگاه آن در ایران است. فرهنگسراها، انتشاراتی ها، دانشگاه ها، شرکت ها و مؤسسات اصلی تولید فیلم و کالاهای فرهنگی و هنری، عمدتاً در تهران تمرکز یافته اند. این مراکز زمینه رشد و گسترش خلاقیت فرهنگی و هنری در این شهر را توسعه داده اند.
وجود «آزادی اجتماعی» یکی دیگر از عوامل مهم توسعه خلاقیت ها در تهران است. «نظارت اجتماعی سنتی»، یعنی دخالت در امور شخصی دیگران، در این شهر کمتر از تمام شهرهای دیگر است. «بی تفاوت مدنی» در تهران یک فضیلت رشد یافته است و برای اکثریت تهرانی ها یک ارزش اخلاقی می باشد. این امر به افراد اجازه می دهد تا «خلاقیت اجتماعی» شان را بُروز دهند. در تهران «ابراز خود» یا «خود بیانگری» بیش از شهرهای دیگر ایران مُیَسّر و ممکن می باشد.
همچنین تهران تنها شهر ایران است که زمان بیشتری برای زندگی در اختیار ساکنانش قرار می دهد، زیرا در این شهر مردم از غروب آفتاب به بعد شهر را تعطیل یا تَرک نمی کنند. شهر در شب زنده است و حتی بعضی نواحی و مناطق آن زنده تر از روز می باشد. «شب های تهران» می درخشد، زنده و رنگارنگ است. تهران تنها شهر ایران است که شب در آن می توان زندگی و تردد کرد و نترسید! لذت بُرد، شور و شوق فضای پر زرق و برق شهری را تجربه کرد. تهران در شب، به رؤیاهای مردم طبقه متوسط جدید اختصاص دارد. این طبقه در شبِ تهران رؤیاهایش را در حین بیداری، تجربه می کند.
تمرکز و تراکم جمعیت نویسنده، هنرمند، اهل علم، دانشگاهی و مولد و خلاق در تهران یکی دیگر از علل خلاقیت آفرینی و آفرینش گری تهران است. تهران اکنون تمدن ساز و مولّد است. همواره نیز چنین بوده است چنین ترکیب مختلف جمعیتی تنها در شهرهای بزرگ شکل می‌گیرد، تمامی دانشمندان و هنرمندان بزرگ تاریخ بشری یا در کلان شهرها بزرگ شدند و یا دوره‌ای طولانی را در شهر سپری کردند. بسیار از بزرگان «روستازادگان دانشمند» بوده اند اما هیچیک از همین روستازادگان دانشمند ساکن روستا نبوده اند بلکه زادگاه شان روستا بوده و نه زیستگاه شان. برای مثال حتی امروزه کسانی که برای نوشتن داستان و رُمانی به روستایی کوچک و آرام می‌روند در نهایت به خوانندگان شهری چشم می دوزند. برای همین حتی مولانا نیز روستا را نکوهش می کند و می گوید:
هر که باشد روزی اندر روستا، تا به ماهی عقل او ناید بجا
هر باشد ماهی اندر روستا، تا ابد باشد در جهل و حِما
من از اینکه درباره بدی نگفتم و از فقر و بدبختی و تیرگی سخنی به میان نیاوردم عذر خواهی می کنم! سخنان مرا علمی و دانشگاهی حساب نکنید. می دانم در ایران امروز رسم است که انتقادی صحبت کردن به معنای سخن گفتن از ویرانی ها و عقب ماندگی ها و مشکلات است. سخنانم را همینجا به پایان می برم. اگر مجلس دیگری خدمت تان بودم دانشگاهی و نقادانه حرف می زنم و اوضاع نابسامان تهران بر ملا می سازم!


 

دیدگاه‌ها

گزینه‌های نمایش نظر

ترجیحات خود را برای طریقه نمایش نظرات انتخاب کنید و بر روی «ذخیره تنظیمات» کلیک کنید تا تنظیمات شما اعمال شود.

متن زیبایی بود. موفق باشین

متن زیبایی بود.
موفق باشین دکتر فاضلی

مثل همیشه و با

مثل همیشه و با همان زبان شیوا و روان توام با انتقاد های نا محسوس..بسیار عالی بود استاد گرانمایه.

از تهران مسائلی

از تهران مسائلی مطرح شده بود که شاید هیچ گاه به گوشم نخورده بود برای ما تنها بعدسیاه این شهر تشریح شده بود

قضاوت منصفانه

قضاوت منصفانه از ویژگی های یک شخصیت شکل گرفته علمی است.
موفق باشید

یاد ایامی که در گلشن داشتیم

سلام استاد مهربان وخوش اخلاق من حدود 2سال است که فار غالتحصیل دانشگاه شدم یاد کلاسهای شما بخیر امیدوارم ارشد قبول بشم وبازهم شما را زیارت کنم ارادتمند همیشگی شما طاهره اسکندری

تهران شهر تمدن ساز

استاد گرامی
تحلیل عالی داشتید
ممنون

گزینه‌های نمایش نظر

ترجیحات خود را برای طریقه نمایش نظرات انتخاب کنید و بر روی «ذخیره تنظیمات» کلیک کنید تا تنظیمات شما اعمال شود.

ارسال نظر جدید

محتوای این فیلد خصوصی است و به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.
Type the characters you see in this picture. (شنیدن واژه ها)

کلمات موجود در عکس را تابپ کنید

جدیدترین کتاب ها

فرهنگ امروز ایران
مدرن یا امروزی شدن فرهنگ ایران
تاریخ فرهنگی ایران مدرن

جدیدترین نظرات

آمار سایت

  • شمارنده سایت:3,096,575
  • محتوای منتشر شده:822
  • بازدیدکنندگان:
    • امروز:1521
    • هفته جاری:13489
کانال تلگرام دکتر فاضلی