تاریخ فرهنگی چیست؟

مشخصات کتاب
نویسنده: 
پیتر برک
نام لاتین کتاب: 
What Is Cultural History?
زبان: 
فارسی
انتشارات: 
.
سال چاپ: 
1389
ترجمه: 
نعمت الله فاضلی و مرتضی قلیچ
9640463093.240.jpg

کتاب  «تاریخ فرهنگی چیست؟ نوشته مورخ صاحب نام بریتانیایی پیتر برک متن فشرده و کوتاه اما بسیار دقیق و روان درباره چیستی و چگونگی تاریخ فرهنگی است. این کتاب اولین کتاب در زمینه تاریخ فرهنگی و ابعاد نظری و تاریخچه آن به زبان فارسی است.  من از دوران کارشناسی ارشدم در سال های 1367 به تاریخ علاقه مند بودم .  پایان نامه ارشدم نیز درباره آثار یک مورخ مسلمان به نام ابوالحسن مسعودی بود.  اولین درسی نیز که در دانشگاه تدریس کردم درس تاریخ اندیشه اجتماعی در اسلام بود.

  اما چندین سال بود که مباحث تاریخ را کنار گذشاته بودم تا اینکه طی سه سال اخیر مجدداً فیلم یاد دوران جوانی و تاریخ کرد. در این سه سال تلاش کرده ام در تمام تحقیقاتم رویکرد تاریخی به موضوعات را حتماً دنبال کنم. علاوه بر این چند مقاله هم در این زمینه نوشته و منتشر کرده ام.  اما کتاب حاضر که با مشارکت آقای قلیچ ترجمه و منتشر می شود بهترین متن برای خودم بود زیادی تأثیر بسیاری بر بینش من گذاشته است. این کتاب را «پژوهشکده تاریخ اسلام» در دست انتشار دارد. امیدوارم بزودی منتشر شود. مقدمه ای که بر آن نوشته ایم را در اینجا تقدیم شما می کنیم.

مقدمه مترجمان:

«معاصر، پاره‌ای از زمان گذشته است که ما آن را امری متعلق به زمان حالمان تشخیص می‌دهیم» .(During 2005: 62)

نوشتن مقدمه ای بر این کتاب دشوار است زیرا این کتاب خود مقدمه ای فشرده در زمینه معرفی تاریخ فرهنگی است. پیشگفتار ما چندان ضرورتی ندارد. اما برای خواننده فارسی زبان که به تازگی با موضوع تاریخ فرهنگی آشنا می شود، و احتمالا اکثریت خوانندگان هستند، باید چیزی می نوشتیم و درباره تاریخ فرهنگی آنگونه ای که در فاهمه و زبان فارسی می گنجد توضیح می دادیم. کتاب حاضر در بستر گفتمانی جهان انگلیسی زبان و آکادمیای غرب تولید شده است. گرچه برای ما نیز دشوار است بتوانیم به نحو کامل بدور از سیطره آکادمیای غرب بنویسیم.
متن پیشگفتار حاضر مقدمه ای است فشرده بر گفتمان و دانش تاریخ فرهنگی و معرفی سیر تحول، ویژگی‌‌های روش شناختی، موضوعی و معرفت شناختی آن با تکیه بر جایگاه و نسبت این دانش با تاریخ، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی. در عین حال، این متن به نوعی معرفی فصول مختلف کتاب حاضر نیز می باشد زیرا هدف کتاب حاضر توضیح همین موضوعات است..
تاریخ فرهنگی یکی از گفتمان‌‌ها و شاخه‌‌های پر‌رونقی است که از دهه 1970 به بعد گسترش یافته است، اما در ایران تاریخ فرهنگی هنوز چندان شناخته شده نیست و مطالعات این حوزه بسیار اندک است. تاریخی که در رسانه های توده ای و مطبوعات ما بازنمایی می شود وهمچنین تاریخ نگاری ایران بیشتر تاریخ سیاسی و تاریخ جنگ ها و نبردهاست، و در بیان وقایع تاریخی نیز کمتر از رویکردهای فرهنگی استفاده می شود. از این رو، می‌توان گفت یکی از ضرورت‌‌های معرفتی ما در این مرحله، معرفی و آشنایی با چیستی و چگونگی این رشته از دانش، رویکردها، قلمرو موضوعی، کاربردها، روش‌‌ها و سپس تحلیل نسبت آن با رشته‌‌های کاملاً مجاور آن مانند مطالعات فرهنگی و تاریخ است.
عبارت تاریخ فرهنگی گویای این موضوع است که این دانش تلاش می‌کند تا با رویکردی بین رشته‌ای، دو حوزه اصلی علوم انسانی، یعنی تاریخ و فرهنگ را با یکدیگر و در تعامل با هم ببیند. از این رو، تاریخ فرهنگی دانشی است میان رشته‌ای که از علوم مربوط به فرهنگ شامل تاریخ، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مطالعات فرهنگی و امثال این ها همراه با تاریخ استفاده می‌کند. در میان شاخه‌‌های مختلف علوم انسانی، تاریخ فرهنگی بیشترین نزدیکی و مرز مشترک را با جامعه‌شناسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی دارد. با این اوصاف، می‌توان با تحلیل نسبت میان تاریخ فرهنگی و همسایگان نزدیکش، به پرسش‌‌ها و مسائلی که مطرح کردیم به‌درستی پاسخ داد. در این مقدمه، سعی بر آن داریم که اید‌ه‌های پیتر برک را در ارتباط با نسبت بین جامعه‌شناسی و تاریخ‌فرهنگی، انسان شناسی و تاریخ، و همینطور بستر معرفتی ظهور دانش تاریخ فرهنگی در دوره‌‌های مختلف را ارائه کنیم. با توجه به کتاب تاریخ و نظریه اجتماعی بخش دیگر مقاله به بررسی رابطه بین تاریخ و نظریه اجتماعی می‌پردازد. سپس برای توضیح چیستی این دانش، به بررسی تطبیقی تاریخِ فرهنگ (نزدیک‌ترین شاخه علم تاریخ به تاریخ‌فرهنگی) و تاریخ‌فرهنگی به مثابه دو رویکرد پرداخته‌ایم. همانطور که خواهیم دید بیان تمایزات این دو رویکرد می‌تواند پاره‌ای از ویژگی‌‌های معرفت شناختی و روش شناختی تاریخ فرهنگی را توضیح دهد.

کمبود متون ترویجی در شناسایی و معرفی این حوزه از دانش به زبان فارسی، زمینه انتشار و ترجمه کتاب حاضر را فراهم کرد. بهر حال، هم مورخان و هم فعالان حوزه های علوم اجتماعی در ایران مانند دیگر نقاط جهان، لاجرم اگر قصد تولید دانش معتبر و به روز در حوزه کاری خود را داشته باشند، باید به سراغ یکدیگر بروند و از کار یکدیگر سر در آورند. همانطور که خواهیم نگره‌ی تاریخ و نظریه اجتماعی دو قلوهای بهم چسبیده اند و تلاش مورخان و نظریه پردازان در نیمه نخست قرن بیست برای جداسازی این دو قلوها، هر چند با تیغ تخصص و ابزار بسیار پیشرفته ، عاقبت بی حاصل ماند. همچنین امیدوارم در تحریر این مقدمه راه خطا نرفته باشیم و در توضیح و تشریح تاریخ فرهنگی، توانسته باشیم رضایت مخاطبان مورخ را نیز بدست آوریم. مسلم است که این مقاله بیشتر از منظر علوم اجتماعی (مطالعات فرهنگی) نوشته شده است تا تاریخ. شاید اگر از منظر تاریخ به تاریخ فرهنگی نگاه کنیم، روایتی تا حدی متفاوت بدست آید.

بستر معرفتی و اجتماعی تکوین و توسعه تاریخ فرهنگی
تاریخ فرهنگی در بستر مجموعه ای از تحولات گفتمانی در زمینه تاریخ و نظریه اجتماعی و مفهوم فرهنگ شکل گرفته است. از اینرو، برای فهم تاریخ فرهنگی به صورت عمیق و تاریخی ابتدا بهتر است این بستر تحول گفتمانی را بشناسیم. در اینجا این بستر را به نحو مختصر با تکیه بر یکی از کتب معتبر در این زمینه توضیح می دهیم. در بخش بعد، به توضیح تحول شرایط اجتماعی و ظهور فرایند چرخش فرهنگی یا اهمیت یافتن فرهنگ به مثابه بستری که زمینه ظهور و توسعه تاریخ فرهنگی را مهیا کرد می پردازیم.

• نظریه اجتماعی و تاریخ فرهنگی
پیتر برک در کتاب « تاریخ و نظریه اجتماعی» (1997)، استدلال می‌کند که تا همین اواخر مورخان و نظریه پردازان اجتماعی همسایگان فکری خوبی با یکدیگر نبوده‌اند. او در فصل نخست کتاب خود با عنوان نظریه‌‌پردازان و مورخان، مروری تاریخی بر روابط مورخان و نظریه‌پردازان اجتماعی دارد و می‌نویسد در قرن هجدهم تا اوایل قرن بیستم، روابط نزدیکی بین مورخان و نظریه‌پردازان اجتماعی وجود داشت. منتسکیو، فرگوسن، جان میلر و آدام اسمیت، نظریه‌پردازان اجتماعی قرن هجدهم، دارای بینش تاریخی بودند و آنها را اغلب «مورخان نظریه پرداز اجتماعی» نیز می‌نامند. به اعتقاد برک، در قرن نوزدهم، به تدریج مورخان از نظریه اجتماعی فاصله گرفتند و نظریه‌پردازان اجتماعی نیز از تاریخ. او از مورخانی مانند لئو‌پولد ‌فون رانکه و فیلسوفانی مانند ویلیام دیلتای و بندتو کروچه به‌عنوان مخالفان جامعه‌شناسی و نظریه‌پردازی اجتماعی نام می‌برد. همچنین در اواخر قرن نوزدهم، برخی از نظریه‌پردازان اجتماعی مانند وبر و دورکیم، اگرچه به مطالعه تاریخ می‌پرداختند؛ اما به‌طور روزافزون منتقد مورخان بودند. از اوایل قرن بیستم به بعد، به تدریج نظریه‌پردازان اجتماعی کوشیدند تا مطالعه گذشته را با وضع موجود یک فرهنگ خاص ترکیب کنند. انسان‌شناسان مانند فرانتس بوآس به «مطالعه میدانی» رو آوردند؛ جامعه‌شناسان تنها به جامعه معاصر پرداختند، اقتصاددانان کلاسیک مانند شومپیتر به آمار و ارقام رجوع کردند و به مدل‌‌های ریاضی محض کشیده شدند، روان‌شناسان مختلف مانند ژان پیاژه و ولفگانگ کهلر به روش‌‌های آزمایشی روی آوردند و بدین طریق، به تعبیر پیتر برک، گذشته توسط نظریه‌پردازان اجتماعی طرد شد.
برک استدلال می‌کند علی‌رغم فاصله‌ای که بین مورخان و نظریه‌پردازان اجتماعی در قرن بیستم ایجاد شد، اما هیچ‌گاه مورخان و نظریه‌پردازان تماسشان را به‌طور کامل با یکدیگر قطع نکردند. برای مثال، مورخی مثل یوهان هویزینگا، به مطالعه فرهنگ قرون چهاردهم و پانزدهم پرداخت و در این مطالعه، از عقاید انسان‌شناسان اجتماعی از جمله تیلور تأثیر پذیرفت. همچنین، در سال 1929 آندره زیکفرید، جغرافی‌دان و موریس‌‌هال بوآکس، جامعه‌شناس، در کنار مورخان در هیأت‌تحریریه سالنامه مشهور تاریخ اقتصاد و جامعه حضور داشتند. در سال 1949، ادوارد ایوانز-پریچارد انسان‌شناس بزرگ بریتانیا کتاب تاریخ فرقه سنوسی در سیرناکا را نوشت. به‌علاوه در سال 1939، نوربرت الیاس کتاب مشهور جامعه‌شناسی تاریخی خود را به عنوان «روند متمدن شدن» ، که اکنون اثری کلاسیک شناخته می‌شود، به چاپ رساند..

به اعتقاد پیتر برک، از 1960 به بعد، نظریه‌پردازان اجتماعی توجه گسترده‌ای به تاریخ کردند و مورخان نیز دوباره به نظریه اجتماعی روی آوردند. در این دهه، کتاب‌‌های سیستم‌‌های سیاسی امپراتوری‌‌ها نوشته ساموئل آیزن اشتات (1963)، اولین ملت جدید نوشته لیپست (1963)، مشتری نوشته چارلز تیلی (1964)، ریشه‌‌های اجتماعی دیکتاتوری، نوشته برینگتون مور (1966) و همچنین کتاب مشهور جنگ دهقانی نوشته انسان‌شناس فقید، اریک وولف (‌1969) انتشار یافتند. همه این کتاب‌‌ها نوعی وحدت دیدگاه بین نظریه‌پردازان اجتماعی و مورخان اجتماعی نمایان می‌کنند. برک توضیح می‌دهد که طی چند دهه گذشته، انسان‌شناسان اجتماعی مانند کلیفورد گیرتز، مارشال سالینز، ارنست گلنر و اریک وولف و همچنین جامعه‌شناسانی چون جان‌‌هال و مایکل من، توانستند به مطالعات اجتماعی بعد تاریخی بدهند. اکنون اصطلاحات جامعه‌شناسی تاریخی، انسان‌شناسی تاریخی، جغرافیای تاریخی و اقتصاد تاریخی برای بیان پیوندهای بین تاریخ و این رشته‌‌ها استفاده می‌شود.
به اعتقاد پیتر برک، دلایل بسیاری برای همگرایی و نزدیک شدن تاریخ و نظریه اجتماعی وجود دارد. به اعتقاد او مهم‌ترین دلیل این امر، این است که تغییرات اجتماعی سریع و فزاینده، جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان را ناگزیر کرده است تغییر را در طول زمان مطالعه کنند و حتی برخی از آنها را وادار کرده است تحقیقاتشان را تا گذشته خیلی دور بسط دهند. به اعتقاد برک، مورخان نیز در چند دهه گذشته، توجه خود را از تاریخ سیاسی سنتی، به تاریخ اجتماعی معطوف کردند. چنانکه چیزی که در گذشته در کانون مطالعه مورخان بود، یعنی تاریخ از بالا یا تاریخ نظامی و سیاسی، اکنون در حاشیه قرار دارد. به اعتقاد برک، نوعی چرخش نظری در بین مورخان اجتماعی و نوعی چرخش تاریخی در بین نظریه‌پردازان اجتماعی روی داده است.

• فرهنگ و تاریخ فرهنگی
برک ادامه داستان گسترش تاریخ فرهنگی را، از دهه 1970 به بعد، در همین کتاب «تاریخ فرهنگی چیست؟» (2004) توضیح می‌دهد. در اینجا با استناد به فصل های ششگانه این کتاب، توصیفی از تاریخ تاریخ فرهنگی ارائه می‌کنیم. لین هارت در مقاله ای با عنوان «درباره‌ی روش در تاریخنگاری معاصر» ظهور تحول در تاریخنگاری معاصر اینگونه توصیف می نماید:

در پایان دهه‌ی ۱۹۵۰ و سالهای نخست دهه‌ی ۱۹۶۰، گروهی از تاریخنگاران جوان مارکسیست دست به انتشار کتاب‌ها و مقالاتی زدند با عنوان «تاریخ از پایین» [تاریخ فرودستان و مردم معمولی، نه تاریخ زبدگان و «بالایی‌ها»]، از جمله آثار کلاسیک جورج روده درباره‌ی نقش جماعات مردم (crowd) در شهر پاریس (در هنگام انقلاب فرانسه)، یا کتاب آلبر سوبول درباره‌ی سانکولوت‌های پاریسی [جمهوریخواهان رادیکال در انقلاب کبیر فرانسه]، و کتاب معروف ای پی تامسون درباره‌ی طبقه‌ی کارگر انگلستان (۳). با الهام از همین گرایش‌ها، در سالهای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ تاریخ نویسان توجه شان را از تاریخ نگاری سـنتی که درباره‌ی رهبران سیاسی و نهادهای سیاسی بود به سمت تحقیقاتی در زمینه‌ی ترکیب اجتماعی‌ی زندگی‌ی روزانه‌ی کارگران، خدمتگاران، زنان، گروههای قومی، و نظیر اینها معطوف کرد.
تاریخ‌فرهنگی در دهه 1970 احیا شد و رونق مجدد یافت. تا پیش از آن تاریخ، و تاریخ‌نگاری اغلب تاریخ نظامی، سیاسی و به مقدار کمی اجتماعی بود و فرهنگ نادیده گرفته می‌شد. از این رو، در ابتدا، تاریخ فرهنگی در واکنش به این رویکردهای تاریخ که فرهنگ را نادیده می‌گرفتند، شکل گرفت. رویکردهای سنتی و کلاسیک تاریخ، اغلب به موضوعاتی مثل زنان، کودکان، مهاجران، اقلیت، الگوهای رفتاری عامه مردم مانند هنر عامه، دانش‌‌های قومی و بومی و به‌طور کلی زندگی گروه‌‌های حاشیه نگهداشته شده و همچنین مردم یا عامه را هرگز کانون توجه قرار نمی‌دادند.
تاریخ فرهنگی همچنین بخشی از فرایند «چرخش فرهنگی» و اهمیت یافتن فرهنگ در دانش‌‌های مختلف انسانی و اجتماعی مانند علوم سیاسی، جغرافیا، جامعه‌شناسی، اقتصاد، روان‌شناسی و مطالعات فرهنگی است. این محققان رویکرد خود را از «نظریه انتخاب عقلانی رفتارها»، حاکم بر علم اقتصاد، جامعه‌شناسی و علوم‌سیاسی به سوی توضیح «تأثیر ارزش‌‌های گروه‌‌ها بر رفتارها» تغییر دادند و توجه خاصی به علائق گروه‌‌های خاص در سرزمین‌‌ها و دوره‌‌های معین کردند. برای مثال، ساموئل‌‌هانتیگتون ابراز داشت که در جهان امروز «مرزهای فرهنگی» مهم‌تر از مرزهای اقتصادی و سیاسی است.
رونالد رابرتسون در فصل اول از کتاب جهانی‌شدن و نظریه‌های اجتماعی (1382) بحث مفیدی درباره مقولة فرهنگ در نظریه‌های اجتماعی مطرح می کند. به نظر وی، در اوایل قرن بیستم، فرهنگ در حکم زیربنا بوده و قدرت تبیین‌گری داشته است. برای مثال اثر وبر به نام اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری ازجمله آثاری است که برای فرهنگ و ارزش‌های دینی قدرت تبیین‌کننده و تعیّن‌بخش قائل می‌شود. اما این نگاه تا سال 1920 حاکم بود. از آن پس تا سال 1960‌، که نگاه‌های مارکسیستی غلبه و سیطره یافت، توجه به اهمیت زیربنایی فرهنگ به‌طور کل از دیدگاه‌های اجتماعی حذف شد. اما از 1960 به بعد بار دیگر اعتنا و اقبال به فرهنگ در دیدگاه‌های اجتماعی رواج یافت. هم از این‌رو، بحث تاریخ فرهنگی از این دوره به بعد طرح شد.
این اهمیت‌یابی فرهنگ فقط منحصر به زمینه تاریخ و پیدایی رویکرد تاریخ فرهنگی نبود؛ بلکه مثلاً در اقتصاد توجه به فرهنگ موجب تشکیک به قاطعیت اصل مصرف‌کنندة عاقل و نظریة انتخاب عقلانی شد و در کنار آن به انتخاب‌های غیرعقلانی و یا حتی نمادینی که افراد از سر هیجانات و عواطف انجام می‌دهند، نیز توجه شد. یا در عرصة سیاست،( قاطعیت اصل رأی‌دهندگان عاقل) و نظریة رأی‌ عقلانی به دلیل اهمیت‌یافتن توجه به تفاوت‌های قومیتی ـ فرهنگی زیر سؤال رفت. همچنین در عرصة روان‌شناسی، تشکیک به نقش تعیین‌کنندة غرایز و به‌جای آن، توجه به تجربیات فرهنگی، تحول اساسی به‌شمار می‌رود. در عرصة انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی نیز، ظهور رشته‌هایی به نام انسان‌شناسی فرهنگی، جامعه‌شناسی فرهنگی و مطالعات فرهنگی ـ که مورد اخیر مهم‌ترین پدیده‌ای است که در زمینة قرن بیستم شکل گرفت ـ اتفاقی بسیار مبارک محسوب می‌شود. همة مصادیق برشمرده ‌شده از نوعی چرخش فرهنگی حکایت می‌کند که براساس آن، فرهنگ نقش بس تعیین‌کننده‌ای می‌یابد.
جنبش‌‌های اجتماعی جدید و احیای جنبش‌های بومی محیط‌زیست‌گرایان، جنبش فمینیسم یا زنان، جنبش ضد نژادپرستی، جنبش مدنی آمریکا و جنبش‌‌های مذهبی نیز بر اهمیت فرهنگی در نیمه قرن بیستم افزوده است؛ زیرا در همة آنها فرهنگ نقش کانونی و اهمیت محوری دارد. اگر بخواهیم به‌طور زمان‌بندی‌شده فرآیند چگونگی کانونی‌شدن نقش فرهنگ را بیان کنیم، باید بگوییم تا قرن نوزدهم شاهد قدرت نظامی هستیم؛ اما از بعد از جنگ جهانی اول، قدرت اقتصادی اهمیت پیدا می‌کند. سپس از 1960 به بعد، قدرت سیاسی نقش و جلوه بیشتری می‌یابد و سرانجام، به‌قول بوردیو، نوبت به شکل‌گیری قدرت نمادین می‌رسد که در ورای فرهنگ مستتر است. به این ترتیب، کشورهایی قدرتمند‌تر محسوب می‌شوند که مثلاً بنای تاریخی آنها جزو مواریث فرهنگی جهان به‌شمار می‌رود، عالِم یا دانشمند آنها موفق به کسب جایزه جهانی می‌شود، اثر هنری هنرمند آنها به شهرت جهانی دست می‌یابد، زبان آنها در عرصة بین‌المللی تعیین‌کننده می‌شود، ایده‌های فلاسفه آنها در جهان، ایده‌هایی جهت‌دهنده است، اختراعات و اکتشافات و ابداعات آنها مسیر کلی جهان را تغییر می‌دهد، ورزشکاران آنها افتخار جهانی می‌آفرینند. در وضعیت‌های فوق، نمادها تولید ثروت می‌کنند و در واقع، نمادها به‌مثابه دارایی‌های فکری تلقی می‌شوند.

به این ترتیب، می‌توان مشاهده کرد که مقوله بینش های فرهنگی خود صاحب تاریخ است؛ تاریخی که از یک تلقی جامعِ توصیفیِ تیلوری از فرهنگ شروع می‌شود، دوره‌هایی را پشت‌سر می‌گذارد تا سرانجام به نگاه‌های تأویل‌گرایانه و تفسیر‌گرایانه‌ پست‌مدرنیستی یا پساساختارگرایی از فرهنگ می‌رسد. در این دیدگاه‌ها، فرهنگ چیزی جز نظام معنا یا نمادهای معنادار یا معانی نمادین نیست. بنابراین، تاریخ فرهنگی به تاریخ شناخت این معانی بدل می‌شود و این نتیجه‌ مهم به دست می‌آید که فرهنگ را نمی‌توان منحصر به جلوه‌ها و تجلیات دانست؛ بلکه این فقط بخشی از فرهنگ است که از طریق فیلم، نقاشی، سینما، تئاتر، عکاسی و ... نمود و ظهور می‌یابد و اما بخش‌های دیگر به‌صورت سبک زندگی و کلیت زندگی خود را نشان می‌دهد.

وجه دیگر اهمیت یافتن فرهنگ، کاربرد گسترده این مفهوم در گفتمان عمومی و رسانه‌‌ها است. امروزه فرهنگ نه تنها در دانشگاه‌‌ها و محافل روشنفکری نفوذ کرده است، بلکه حتی در گفتمان عمومی رسانه‌‌ها و مردم نیز اغلب همه جا از فرهنگ صحبت می کنند، و واژه فرهنگ با عبارات و ترکیب‌‌های مختلف مانند « فرهنگ رانندگی» ، «فرهنگ فقر»، «فرهنگ خانواده» و فرهنگ هر چیز، بسیار متداول است.

این گستردگی کاربرد واژه فرهنگ در گفتمان عمومی و گفتمان‌‌های رشته‌‌های مختلف دانشگاهی، باعث می‌شود که به دشواری بتوان هویت دانش‌‌ها و رشته‌‌هایی را که با این مفهوم سر و کار دارند، تعریف و حد و مرز آنها را مشخص کرد. همچنین با توجه به مجموعه موضوعاتی که با عنوان تاریخ فرهنگی در چند دهه اخیر منتشر شده است ـ که تقریباً از تاریخ‌فرهنگی تک تک اندام‌‌های ما تا تاریخ فرهنگی تجربه‌‌های زندگی روزمره را شامل می‌شود ـ می‌توان گفت که دشوار بتوان قلمرو دانش تاریخ فرهنگی را بر اساس ابژه‌‌هایی که مورخان فرهنگی مطالعه می‌کنند، شناسایی کرد. اما نمی‌توان این واقعیت را نیز از نظر دور داشت که گفتمان تاریخ فرهنگی، مانند گفتمان‌‌های معرفتی دیگر، ابژه‌‌های مطالعاتی خاصی را نیز خلق و در کانون توجه خود قرار داده است که در گذشته کمتر کانون توجه مورخان دیگر بوده است.

اهمیت یافتن گفتمان مطالعات فرهنگی و گسترش بین‌المللی آن، شاخص دیگر اهمیت یافتن فرهنگ و چرخش فرهنگی است. حتی در روسیه درس فرهنگ‌شناسی در رشته‌‌های علوم انسانی درسی اجباری شده است. یعنی در روسیه، سرزمین ماتریالیسم تاریخی هم، «تفسیر فرهنگی تاریخ»، جای «تفسیر اقتصادی» را گرفته است. اکنون تاریخ فرهنگی و چرخش فرهنگی پاره‌ای از کلیت تاریخ فرهنگی نسل گذشته است. در چنین بستر اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است که فرهنگ اهمیت می یابد و به تناسب این تحول در ساختارهای اجتماعی، چرخش فرهنگی در گفتمان های معرفت شناختی و روش شناختی صورت می گیرد و همانطور که قبلا اشاره کردیم دانش های بین رشته ای معطوف و متمرکز بر شناخت فرهنگ مانند جغرافیای فرهنگی، روان شناسی فرهنگی و از جمله تاریخ فرهنگی رونق می یابند. حال بر گردیم سراغ پرسش اصلی مان که تاریخ فرهنگی چیست.

معمولاً برای تعریف و شناخت یک دانش موضوع یا قلمرو مطالعه، روش شناسی و تاریخ آن رشته را بررسی می کنند. تا اینجا مروری هر چند کوتاه به شرایط ظهور و تحول تاریخ فرهنگی داشتیم. و البته اشاراتی هم به قلمرو و روش شناسی آن نمودیم. در اینجا سعی می کنیم به نحو واضح تر و دقیق مسائل مربوط به قلمرو، و ویژگی های روش شناختی و معرفت شناختی، و تاریخچه تاریخ فرهنگی را توضیح دهیم.

تاریخ تاریخ فرهنگی
تاریخ فرهنگی ابداع یا کشف جدیدی نیست. در آلمان از دو قرن پیش تحت همین نام، وجود داشته است. پیش از آن نیز، تاریخ‌نگاری‌‌هایی در زمینه تاریخ فلسفه، نقاشی، ادبیات، شیمی، زبان و امثال این‌‌ها وجود داشت. از دهه 1780 به بعد، تاریخ‌‌های فرهنگ انسانی یا فرهنگ ملت‌‌ها و منطقه‌‌های مشخص به چشم می‌خورد. در قرن نوزدهم، واژه فرهنگ یا کولتور در بریتانیا و آلمان و در فرانسه نیز واژه تمدن بسیار متداول بود. ماتیو آرنولد در 1869، کتاب فرهنگ و آنارشی و ادوارد تایلور در 1871، کتاب فرهنگ بدوی را منتشر کرده‌اند. به هر حال در دهه‌،1870 نزاع تندی بین دولت و کلیسا وجود داشت که با عنوان مبارزه برای فرهنگ شناخته می‌شد، آنچه امروزه بیشتر با عنوان جنگ فرهنگ‌‌ها می‌شناسیم.
داستان تاریخ فرهنگی را به چهار مرحله می‌توان تقسیم کرد:
• مرحله کلاسیک؛
• مرحله تاریخ اجتماعی هنر که در دهه 1930 شروع شد؛
• مرحله کشف تاریخ فرهنگ عامه‌پسند که در دهه 1960 شکل گرفت؛
• مرحله تاریخ فرهنگی جدید

مرحله کلاسیک از 1800 تا 1950، یعنی دوره سنت کبیر در ادبیات و رمان را در بر‌می‌گیرد. این مرحله با مورخ بزرگ سوئیسییاکوب بورکهارت و کتاب او با عنوان فرهنگ رنسانس در ایتالیا، در سال 1860، و همچنین انتشار کتاب پاییز قرون وسطی توسط جان هویزنگا، مورخ آلمانی، شروع می‌شود. این دو کتاب این ایده را به‌طور تلویحی مطرح ‌ساختند که «مورخ نقاش چهره زمانه است.» این تعبییر در عنوان فرعی کتاب جی. ام. یانگ با عنوان انگلستان عصر ویکتوریا (1936) آمده است، که سومین کتاب مهم کلاسیک تاریخ فرهنگی است.
این دوره را از این رو می‌توان کلاسیک نامید که مورخان فرهنگی به مطالعه تاریخ آثار کلاسیک و متون اصیل یا شاهکارهای هنر، ادبیات، فلسفه، علم و امثال این ها متمرکز بودند. بورکهارت و هویزنگا هنرمندان چندان حرفه ای نبودند بلکه تلاش کردند تا آثار هنری را با قرار دادن این آثار در بستر تاریخی‌ش فهم کنند. تفاوت بین این محققان و مورخان تخصصی هنر و ادبیات در این بود که مورخان فرهنگی سعی در فهم پیوندهای هنرهای مختلف داشتند و سعی می‌کردند دریابند بین آثار هنری و روح زمانه چه نسبت‌‌هایی برقرار است. از این رو، برخی از مورخان آلمانی خود را محققان تاریخ روز یا تاریخ ذهن هم می‌نامیدند.این محققان به مطالعه آثار هنری، شعری، ادبی معین می‌پرداختند و آنها را به‌مثابه شاهد فرهنگ و دوره‌ای که این آثار تولید شده‌اند، می‌دانستند. آنان به بسط ایده هرمنوتیک و هنر تفسیر و تأویل پرداختند. و کاربرد تفسیر را از تفسیر کتاب مقدس به تفسیر آثار و کنش‌‌های هنری بسط دادند. یاکوب بورکهارت و هویزنگا، اگرچه دانشگاهیان حرفه‌ای بودند، اما آثارشان را برای مخاطبین و برای تمامی مردم آلمانی زبان نوشتند.
بورکهارت در کتاب فرهنگ رنسانس در ایتالیا به توضیح و توصیف فرد‌گرایی، رقابت، خودآگاهی و مدرنیته در هنر، ادبیات، فلسفه و حتی سیاست در ایتالیای عهد رنسانس پرداخت. و در کتاب تاریخ فرهنگی یونان، که بعد از مرگش منتشر شد، به جایگاه رقابت در زندگی یونانیان و موضوعاتی مانند جنگ‌‌، سیاست، موسیقی، بازی‌‌های المپیک و دیدگاه‌‌هایی که در کتاب فرهنگ رنسانس در ایتالیا مطرح کرده بود، پرداخت. هویزنگا نیز در آثارش به مطالعه حوزه‌‌های وسیعی از هند باستان تا غرب و از فرانسه قرن دوازدهم و فرهنگ آلمانی قرن هفدهم تا آمریکای اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20‌، پرداخت. هویزنگا ایده‌آل‌‌های گوناگون زندگی و برداشت‌‌های مختلفی را از عصر طلایی نخبگان اروپایی در رنسانس و انقلاب فرانسه بررسی کرد. هویزنگا معتقد بود هدف مورخ فرهنگی ترسیم الگوهای فرهنگ یا به تعبییر دیگر توصیف افکار و احساسات مشخص یک عصر و بازنمایی آنها در آثار ادبی و هنری است. به اعتقاد او، مورخ فرهنگی این الگوهای فرهنگی را از راه مطالعه مضامین، سمبل‌ها، احساسات و فرم‌‌ها در آثار هنری و ادبی کشف می‌کند.
ماکس وبر در کتاب مشهور اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری که در 1904 منتشر شد، به بررسی ریشه‌‌های فرهنگی نظام اقتصادی رایج در اروپای غربی و آمریکا می‌پردازد. این کتاب را می‌توان کاپیتالیزم و فرهنگ پروتستان یا پروتستان و فرهنگ کاپیتالیزم نامید. منطق این کتاب تبیین فرهنگی تحول اقتصادی با تأکید بر توضیح اخلاقیات پروتستان یا نظام ارزش‌‌های آن و بخصوص ایده انباشت سرمایه و زایش تجارت صنعت در یک مقیاس بزرگ بود. وبر در یک مطالعه دیگر، به اخلاقیات کنفسیوس پرداخت و معتقد بود آئین کنفسیوس مخالف سرمایه‌داری است. نوربرت الیاس، جامعه‌شناس معروف آلمانی دیگری است که در سال 1939، کتاب معروف فرایند متمدن شدن را منتشر ساخت. این کتاب نمونه برجسته‌ای از تاریخ فرهنگی است. کتاب الیاس، از نظر عرضه‌ اطلاعات مفیدی درباره ـ مثلاً ـ تاریخ استفاده از چنگال، تاریخ کاربرد دستمال، تاریخ حمام‌گرفتن و ... در عرصه‌ جامعه‌شناسی تاریخی، اثری فوق‌العاده ارزشمند محسوب می‌شود. گرچه انتقادهای جدی بر این کتاب وارد است (از جمله نادیده‌گرفتن عصر قرون وسطی در بررسی دوره‌های تاریخی و منحصر‌شدن به تاریخ نخبگان)، اما نمی‌توان انکار کرد که الیاس با این اثر، مورخان پس از خود را بسیار تحت تأثیر قرار داد. او در این کتاب، دنباله بحث زیگموند فروید را در کتاب تمدن و ناخرسندی‌‌های آن، که در 1930 انتشار یافته بود، پی‌گرفت. فروید در این کتاب ابراز می‌دارد که در زمینه فعالیت جنسی و سرکوب آن، فرهنگ مستلزم قربانی شدن فرد است. الیاس با تکیه بر مطالعه هویزنگا در زمینه «ذهن خشونت‌گر و پر‌شور زمانه»، به مطالعه تاریخ آداب و رسوم سفره و میز غذا‌خوری در اروپای غربی پرداخت تا فرایند رشد تدریجی خود‌کنترلی و خویشتنداری و کنترل احساسات در دربارهای اروپای غربی را نشان دهد. او توضیح می‌دهد که بین قرن 15 تا 18، نوعی فشار اجتماعی برای خود‌کنترلی و خویشتنداری در اروپای غربی وجود داشت که در رابطه و پیوند با فرایندهای تمرکزگرایی دولت و مهارسازی و اهلی کردن اشرافیت جنگجو یا ستیزه‌گر بود. الیاس بیشتر درباره تمدن می‌نوشت تا فرهنگ و بیشتر به لایه‌‌های بیرونی و سطحی هستی آدمی می‌پرداخت تا عمق آن. در همین زمینه همچنین آثار ‌‌هابرماس، فیلسوف نامدار آلمانی، درباره‌ چگونگی پیدایی بورژوازی و عرصه‌ عمومی در فرانسه و انگلستان نیز بسیار ارزشمند است؛ زیرا چشم‌اندازهای تاریخی متفاوتی با آنچه تاریخ‌نگاران تا آن زمان ارائه کرده بودند، پیش روی افراد گشود.
در آمریکا و بریتانیا، تاریخ فرهنگی بیشتر با توجه به نسبت فرهنگ و جامعه شکل گرفت. چارلز بیرد از نخستین کسانی بود که با نوشتن کتاب تفسیر اقتصادی قانون اساسی ایالت متحده در سال 1913، و همچنین انتشار کتاب ظهور تمدن آمریکایی در 1927، با همکاری همسرش مری ریتر بیرد، تبیین و تفسیری اجتماعی و اقتصادی از تحول فرهنگی در آمریکا ارائه کرد. برای مثال، او در فصل پایانی کتاب ظهور تمدن آمریکایی با عنوان «عصر ماشین »، به نقش اتومبیل در گسترش ارزش‌‌های شهری، هیجانات روانی کلیشه‌ای شده، حمایت میلیونرها از هنرها، تأکید عامه‌پسندانه و عملی علم آمریکایی و همچنین خیزش موسیقی جاز پرداخت. کارل مانهایم و آرنولد‌‌هاوزر و فردریک آنتال نقش مهمی در آگاهی از روابط فرهنگ و جامعه در اروپای غربی ایفا کردند. این سه تن گروه بحث معروف به حلقه یکشنبه‌‌ها را، با محوریت جورج لوکاچ، تشکیل دادند. مانهایم علاقه خاصی به جامعه‌شناسی معرفت داشت و رویکردی تاریخی به مطالعه معرفت و ذهنیت محافظه کار آلمانی داشت. آنتال نیز فرهنگ را بازتابی از جامعه می‌دانست او هنر فلورانس عهد رنسانس را به مثابه بازتابی از جهان‌بینی بورژواری می‌شمرد؛ آرنولد‌‌هاوزر مارکسیست نیز، با انتشار کتاب معروف تاریخ اجتماعی هنر در 1951، فرهنگ را به تضادها و تحولات اجتماعی و اقتصادی مرتبط کرد و برای مثال از مبارزات طبقاتی در ایتالیا در پایان قرون وسطی، رمانتیزم به مثابه یک جنبش طبقه متوسط و رابطه بین عصر فیلم و بحران کاپیتالیزم، سخن گفت.

ایده فرهنگ عامه‌پسند نیز مانند مفهوم تاریخ فرهنگی، ابتدا در آلمان اواخر قرن هجده شکل گرفت. در این دوره، ترانه‌‌های قومی، قصه‌‌های قومی، رقص، آئین‌‌ها، هنرها و صنایع دستی، توسط روشنفکران طبقه متوسط کشف شد. تاریخ فرهنگ عامه‌پسند برای عتیقه‌شناسان، فولکلوریست‌ها و انسان‌شناسان باقی ماند و تازه در دهه 1960 بود، که گروهی از مورخان دانشگاهی به مطالعه این فرهنگ توجه نشان دادند. در سال 1952، فرانسیس نیوتون که نام مستعار مورخ بلند‌آوازه، اریک‌‌ هابزباوم، بود، کتاب صحنه جاز را منتشر کرد. در این کتاب ‌‌هابزباوم، هم به مطالعه موسیقی پرداخته‌؛ به مردمی که موسیقی را گوش می‌دهند. نیز او نه تنها جاز را به مثابه یک حرفه؛ بلکه به‌عنوان شکلی از اعتراض اجتماعی و سیاسی تحلیل کرد.

در کل با توجه به آنچه گفتیم می توان مشاهده کرد که تاریخ فرهنگی متأثر از سنت‌‌های ملی فرهنگی مختلف است. سنت‌‌های تاریخ فرهنگی آلمانی، انگلیسی (شامل بریتانیایی و آمریکایی)، و سنت فرانسوی را می‌توان به عنوان سنت‌‌های اصلی و غالب در این دانش از یکدیگر متمایز کرد. «سنت آلمانی» تاریخ فرهنگی از قرن هجدهم به بعد شروع شده است. در سنت انگلیسی می‌توان از دو سنت متمایز تاریخ فرهنگی آمریکای شمالی و سنت بریتانیایی نام برد. در آمریکای شمالی، مورخان فرهنگی بیشتر خود را دنباله‌روی سنت آلمانی می‌دانند تا بریتانیایی و افرادی مانند پیتر گای و کارل شورسک از مهاجران آلمانی به آمریکا از مورخان شاخص این گروه بودند. سنت فرانسوی هم یک سنت متمایز در تاریخ فرهنگی است. در این سنت تا همین اواخر، کمتر از واژه فرهنگ استفاده می‌شد و بیشتر بر مفاهیم تمدن، ذهنیت جمعی و تخیل اجتماعی تمرکز می‌شد. مورخانی که با ژورنال آنالز همکاری می‌کردند، مانند مارک بلوخ، لوسین فور و فرناند برودل، برای سه چهار نسل در زمینه تاریخ ذهنیت‌‌ها، حساسیت‌‌ها و بازنمایی‌‌های جمعی تا فرهنگ مادی فعالیت می‌کردند و به‌دلیل نفوذ و کاریزمایی که داشتند، عده زیادی از مورخان مستعد را به خود جذب کردند.

معرفت شناسی و روش شناسی تاریخ فرهنگی
بطور خلاصه، زمینه عمومی مطالعه مورخان فرهنگی را می‌توان بیشتر شناخت وجوه نمادین و تفسیرهای آنها دانست. نمادها، خودآگاه یا ناخودآگاه، در هر جایی، از هنرها گرفته تا زندگی روزمره وجود دارند، اما رویکرد به گذشته، با توجه به وجوه نمادین یا نمادگرایی، تنها یکی از رویکردها در بین رویکردهای بسیار موجود است. از نظر روش های مطالعه، اگرچه همچنان تنوع روش‌‌ها و همچنین مجادله بر سر آنها زیاد است که این نیز راه دشواری برای تمایز بخشیدن تاریخ فرهنگی از رشته‌‌های دیگر است، اما به هر حال از نظر روش، تاریخ فرهنگی بیشتر به «روش‌‌های کیفی» و بر سوبژکتویته تأکید بیشتری دارد و مورخان این حوزه خود را بیشتر در جستجوی معانی و معنا کاوی و همچنین تمرکز بر مطالعه بازنمایی‌‌های فرهنگی می‌دانند. از اینرو، هرمنیوتیک و تفسیر و رویکردهای پدیدار‌شناسانه اهمیت زیادی در تاریخ فرهنگی داشته‌اند. تاثیر آراء کلیفورد کگیرتز در این زمینه بسیار مشهور می باشد. لین هارت در این باره می نویسد:
در سال‌های اخیر، مطرح ترین انسان‌شناس در زمینه‌ی تاریخ‌نگاری‌ی فرهنگی کلیفورد گیرتز بوده است. مجموعه مقالات او به نام «تفسیر فرهنگ‌ها» از سوی نویسندگان متعددی در دوره‌های مختلف و در مکان‌های متعدد مورد رجوع قرار گرفته است. برای نمونه، رابرت دارنتون در کتاب خود «کشتار بزرگ گربه‌ها و وقایع دیگر در تاریخ فرهنگی فرانسه» به طور واضح از امتیازات روش گیرتز در استراتژی‌های تفسیر فرهنگی یاد می کند. دارنتون اعلام کرد که، «تاریخ‌نگاری فرهنگی آن نوع تاریخی است که در راستای مردم‌شناسی عمل کند . . . نحوه‌ی بررسی‌ی انسان‌شناختی در تاریخ از این فرض آغاز می کند که هر تظاهر فرهنگی‌ی فردی در درون کلیت زبانی فرهنگی‌ی عام‌تری صورت می پذیرد. به این نحو، تاریخ فرهنگی یک علم تفسیری است: هدف آن، «یافتن معانی است ــ معانی‌ای که توسط معاصران تعبیه می شود.» بنابراین، استخراج معانی، و نه پیدا کردن قوانین علت و معلولی در تبیین، به عنوان وظیفه‌ی اصلی‌ی تاریخ‌نگاری فرهنگی رسمیت می یابد، درست همانطور که کلیفورد گیرتز آن را وظیفه‌ی اصلی انسان‌شناسی‌ی فرهنگی دانسته است.

از نظر معرفت شناختی شاید بتوان مهمترین ویژگی این دانش را بین رشته ای بودن آن دانست. بین ‌رشته‌ای ‌بودن تاریخ فرهنگی، اگرچه به دلیل فراهم‌آوردن امکان تحلیل‌های پیچیده‌تر، چند‌لایه‌تر و کیفی‌تر، مزیت تاریخ فرهنگی محسوب می‌شود؛ در عین حال، به دلیل نیازمندبودن تحلیل‌ها به اطلاعات گسترده از رشته‌های مختلف، بسیار دشوار است. زیرا مبنای حرکت در تاریخ فرهنگی، اولاً فرهنگ است نه تاریخ. ثانیاً دغدغه یا مسأله اصلی‌اش «حال» است نه گذشته. این نکته بسیار مهمی است که یکی دیگر از ویژگی‌های تاریخ فرهنگی هم به‌شمار می‌رود. بنابراین، حتی اگر ظاهراً چنین بنماید که مسأله‌ای را در فرهنگ معاصر یا فرهنگ امروز کاوش می‌کنیم، ولی باطن امر این است که ناگزیریم فرهنگ معاصر را تاریخ‌مند و زمینه‌مند نمائیم تا موفق به استخراج و استنباط نظام‌های معنایی شویم. مثلاً دربارة جنگ، اطلاعات بین‌رشته‌ای در بستر رویکرد تاریخ فرهنگی به ما این امکان را می‌دهد که به نظام معنایی خاصی که از بطن آن؛ شیوة جنگ، آیین جنگ، چرایی جنگ، تداوم جنگ و پیامدهای جنگ بیرون آمده است، دست یابیم. به عبارت دیگر، بتوانیم همة آنچه را که از منظر درونی یک نظام معنایی را به خدمت می‌گیرد تا جنگ را تأویل و تفسیر کند، استنباط کنیم. تحلیل‌های تاریخ فرهنگی بنا به دلایلی که گفته شد، بسیار عمیق است. یعنی در این رویکرد، ناگزیر باید برای کشف نظام معنایی مستتر در ورای فلان واقعه جزئیات را احصا کرد، مطالعات میدانی انجام داد، چارچوب نظری ساخت تا در نظریه‌پردازی به کار بیاید و به مدد نظریه‌ها بر واقعیت‌ها نور افکند، مجموعه وسیعی از متغیرها را باید کنار هم گذاشت و بین آنها رابطه برقرار کرد و ... . این همه از آن‌روست که تاریخ فرهنگی ماهیتاً کیفی است، نه کمّی و در انجام آن به مهارت‌های متعدد نیاز است. برای مثال، در تحلیل فرهنگی از جنگ ایران و عراق، باید به زبان ـ به مفهوم گفتمان ـ آشنا بود تا بتوان از یک‌سو زبان شیعه، زبان اسلام‌ سیاسی و زبان ایدئولوژی انقلاب اسلامی، و از سوی دیگر زبان فلسفه سیاسی حزب بعث، زبان جهان عرب و زبان ناسیونالیسم عربی را دریافت و سپس به درک زمینه‌‌ای که از هر دو طرف موجب بروز واقعة جنگ شده است، موفق شد و سرانجام بتوان، به تعبیر کلیفورد گیرتز، یک شرح فرهنگی قویم از جنگ ارائه کرد. شرح فرهنگی غنی، فراتر از یک گزارش سطحی و در واقع، کاوش لایه‌های مختلف یک موضوع یا واقعه است. مثلاً گیرتز برای آنکه بتواند چنین شرحی را از جنگ خروس‌ها ارائه کند، سعی کرد هم زمان اسلام، تاریخ اسلام در غرب آفریقا، تاریخ منطقه، زبان عرب و ... را دریابد. به همین دلیل تفسیر کلاسیک او از جنگ خروس‌ها یک تفسیر فوق‌العاده دقیق است.

تاریخ فرهنگی و مطالعات فرهنگی
تاریخ فرهنگی را می‌توان در امتداد گفتمان مطالعات فرهنگی یا به تعبیری، همان سنت تاریخی در کنار سنت‌‌های ادبی، فلسفی و جامعه شناختی این گفتمان دانست. دیورینگ و اغلب محققان مطالعات فرهنگی، از کتاب «شکل گیری طبقه کارگر انگلیسی» اثر مورخ بریتانیایی، ادوارد. پی. تامپسون (1969) را به‌مثابه‌ یکی از چند متن اولیه تأثیرگذار در پیدایش رشته مطالعات فرهنگی نام برده‌اند (دیورینگ 1382: 4). تامپسون در این کتاب خاطرنشان کرده بود که: «هویت طبقه کارگر، به عنوان طبقه کارگر، همیشه واجد مؤلفه‌ای شدیداً تنازعی و سیاسی است؛ از همین رو؛ این هویت تنها ناشی از علایق و منافع و ارزش‌‌های فرهنگی خاصی نیست. اما از هم پاشیدن فرهنگ قدیمی پرولتاریایی بدان معنی بود که سیاست مبتنی بر هویت قوی طبقه کارگر روز به روز کمرنگ و کم‌رنگ‌تر می‌شد: مردم هر چه بیشتر از همسان انگاشتن خود با کارگران ابا می‌کردند» (همان 6). به هر حال، کتاب ساختن طبقه کارگر انگلستان تامپسون توانست با ارائه رویکردی بین‌رشته‌ای دانش تازه پا‌گرفته مطالعات فرهنگی را با تاریخ، در دهه 1970‌، درآمیزد. این دهه درست زمانی است که دانش تاریخ فرهنگی نیز شاهد رونق گرفتن و تحول پارادایمی جدید خود است.

ادوارد تامپسون در شکی گیری طبقه کارگر انگلیسی، خود را به مطالعه و تحلیل نقش شکل‌گیری طبقات در تحولات سیاسی و اجتماعی محدود نکرد، بلکه جایگاه فرهنگ عامه‌پسند در فرایند این تحولات را نیز بررسی نمود. او در کتابش، توصیفات روشن و بلیغی از مناسک‌گذار هنرمندان و جایگاه نمایشگاه‌‌ها در حیات فرهنگی فقرا و همچنین وجوه نمادین غذا و شمایل‌نگاری شورش‌‌ها در خیابان‌‌ها ارائه کرد. او به تجزیه و تحلیل شعر گویش‌دار عامیانه برای تبیین ساختار احساسات طبقه کارگر پرداخت.
نقش تامپسون در زمینه تاریخ فرهنگی بسیار برجسته بوده است. این نقش را باید در زمینه کلی تر که تحول رویکرد مارکسیست ها به تاریخ است توضیح داد. لین هارت در همان مقاله ای که پیشتر ذکر کردیم در این زمینه توضیح می دهد که
در سال‌های اخیر درست همان الگوهای توضیحی که بیشترین سهم را در رشد تاریخ اجتماعی داشتند خود دچار تحولی اساسی و بزرگ شدند زیرا مارکسیست‌ها و طرفداران مکتب آنال به طور فزاینده‌ای به تاریخ فرهنگ توجه پیدا کرده اند. چرخش به سمت فرهنگ در تاریخ‌نگاری مارکسیستی از همان ابتدا در کار «ای پی تامسون» درباره‌ی طبقه‌ی کارگر انگلستان مشهود بود. تامسون صریحاً استعاره‌ی «زیربنا ـ روبنا» را مردود شمرد و توجه‌اش را وقف مطالعه‌ی «وساطت‌های فرهنگی و اخلاقی و روحی» یا «شـیوه‌هایی که تجارب مادی در عمل به کارگرفته می‌شوند . . . یعنی شیوه‌های فرهنگی» مبذول داشت.. در کتاب معروف‌اش به نام «شکل‌گیری طبقه‌ی کارگر انگلستان» او آگاهی طبقاتی را چنین توصیف می‌کند: «نحوه‌ای که این تجارب [در روابط تولید] برحسب ویژگی‌های فرهنگی تحقق پیدا می‌کنند: تبلور یافته در سنت ها، نظام‌های ارزشی، انگاره‌ها و شکل‌های نهادی شده.» هرچند کتاب ای پی تامسون بحث‌ها و درگیری‌های فراوانی را در میان مارکسیست‌ها پدید آورد، و بسیاری از آنها تامسون را متهم کردند که به اراده‌گرایی و ایده‌آلیسم گرایش دارد، با این حال این اثر در میان تاریخ‌نویسان جوان‌تر از وجهه و منزلت مهمی برخوردار شد.

انتشار ژرونالی با عنوان هیستوری ورک‌شاپ توسط رافائل ساموئل دردهه 1960، اقدام بزرگی برای نگارش تاریخ از پآئین، یعنی تاریخ مردم و زندگی فرهنگی آنان بود. این ژورنال حاصل جنبش گروهی از مورخان انگلیسی بود که با عنوان گروه هیستوری ورک شاپ شناخته می‌شدند. لین هارت درباره این موضوع می نویسد

یکی از جالب‌ترین چرخش‌های تاریخ‌نگاران مارکسیست به سمت فرهنگ، توجه روزافزون آنها به زبان است. در سال ۱۹۸۰، دبیران نشریه‌ی «هیستوری ورک شاپ» (کارگاه تاریخ) در یکی از سر‌سخن‌های خود تحت عنوان «زبان و تاریخ» اذعان نمودند که «زبان‌شناسی ساختاری» دارای تأثیر مهمی شده است (اصطلاح «زبان‌شناسی ساختاری» در اینجا نادرست به کار رفته ولی به هرحال توجه به نقش و اهمیت زبان را می‌رساند.) آن‌ها چنین بحث کردند که توجه به زبان می‌تواند انتقادی باشد از «تئوری‌های انعکاسی شناخت» و این توجه به زبان، بر کار «تاریخ‌نگاران سوسیالیست» ــ با توجهی که به کارکردهای نشانه‌شناختی (سمیوتیک) زبان می‌کنند ــ تأثیر خواهد گذاشت

نسبت مطالعات فرهنگی با تاریخ بسیار پیچیده‌تر از روابط با مطالعات ادبی، جامعه‌شناسی یا انسان‌شناسی است. سایمون دیورینگ در کتاب تازه خود با عنوان «مطالعات فرهنگی: درآمدی انتقادی» (2005)، فصل دوم کتاب را به بررسی نسبت میان مطالعات فرهنگی و تاریخ فرهنگی اختصاص داده است. دیورینگ در این فصل توضیح می‌دهد که مطالعات فرهنگی، برخلاف تاریخ فرهنگی، به‌طور رسمی بر روی فرهنگ معاصر متمرکز است. با وجود این، اگر این تمایز سخت و انعطاف‌ناپذیر می‌بود، علاقه مطالعات فرهنگی به تاریخ تنها به پی‌گیری ردپای بازنماهای گذشته در فرهنگ معاصر محدود می‌شد. در حالی که مطالعات فرهنگی اغلب در این معنا به گذشته می‌پردازد؛ اما این دریافت از گذشته اندکی ساده‌انگارانه است. روی هم‌رفته، به محض آنکه بخواهیم وضعیت کنونی امور را شرح دهیم، به گفتن داستان‌‌هایی درمورد گذشته وسوسه می‌شویم، که این داستان‌‌ها نشان می‌دهند چگونه امر معاصر به شیوه‌ای که موجود است، شکل یافته است. چنین داستان‌‌هایی بیش از آنچه که بتوانند چیزی به ما بگویند، به ما وعده می‌دهند؛ چرا که تاریخ هرگز نمی‌تواند امر معاصر را به‌طور کامل تبیین کند، تاریخ همیشه بیش از اندازه گزینشی و جانبدارانه است. با وجود این‌‌، تبیین‌‌ها و روایت‌‌های تاریخی، اگرچه تقلیل‌گرایانه باشند، باز وجودشان به مراتب بهتر است از این که هیچ فهمی از گذشته نداشته باشیم.
به اعتقاد دیورینگ، مفهوم معاصر مفهوم چندان مبهمی نیست؛ اما پرسش این است که گذشته دقیقاً کجا تمام می‌شود و از کجا زمان حال آغاز می‌شود؟ به یک معنا، حال چیزی نیست جز جلوه و بیانی از گذشته؛ چرا که چیزی وجود ندارد که از هیچ و عدم آمده باشد. از این رو، هرچیزی توسط ساختارهای گذشته تحقق یافته است. زندگی معمولی روزمره از گذشته اشباع شده است. برای مثال غذا و آشپزی چیزهایی هستند که ما از نسل‌‌های گذشته به ارث گرفته‌ایم. ساختار سفره و میز غذا‌خوری انباشته از باورها و آئین‌‌هایی است که از پدر‌بزرگ‌‌ها و مادر‌بزرگ‌‌ها به ارث رسیده‌اند. به هرحال هر کنشی را که در نظر بگیریم، رد پایی از گذشته در آن وجود دارد. بخش زیادی از نظریه معاصر به تجزیه و تحلیل شیوه‌ای که گذشته به نحو نادانسته در دنیای معاصر کشانده شده و استمرار یافته است می‌پردازد. در سطح فردی واژه‌ای که برای توصیف گذشته در زمان حال به‌کار می‌گیریم، واژه عادت است. همچنین از عادت‌‌های اجتماعی صحبت می‌کنیم. گذشته در مطالعات دانشگاهی، به‌عنوان تکرار عادت‌‌های اجتماعی یا زنجیره علل ناخودآگاه تلقی نمی‌شود؛ بلکه دقیقاً گذشته برای ما تاریخ است. از این رو، باید در نظر داشته باشیم که تاریخ صرفاً شیوه‌ای خاص برای فهم گذشته است. واژه تاریخ مبهم است؛ زیرا هم به علم تاریخ و هم به گذشته اشاره می‌کند. این احساس وجود دارد که تمام تاریخ به اکنون تعلق دارد. چیزی که هیچ‌گونه حضوری در حال ندارد، تاریخ نیز ندارد. در واقع، به‌سادگی می‌توان گفت که آن چیز فراموش شده است. ابهام بین دانش و تاریخ به مثابه حادثه‌ای در گذشته، نشانی از این است که تاریخ شیوه‌ای نظام یافته برای ترسیم گذشته، است. در نهایت، دیورینگ ابراز می‌دارد که «‌یک چیز روشن است؛ این‌که ما معاصر را بیشتر به مثابه فرایندها و روندها می‌بینیم تا چیزهایی ثابت. معاصر در این معنا امری سیال و متحرک است» (During 2005:64) . دیورینگ با نقل نظریه ریموند ویلیامز، درباره زمان حال، می‌نویسد که ویلیامز زمان حال را متشکل از سه مؤلفه می‌داند: نخست بقایا (چیزهایی که از گذشته به ارث رسیده و چندان با آینده ارتباط ندارند)، دوم چیزهای غالب (‌چیزهایی که زمان حال را تحت کنترل دارند.)، و سوم چیزهای در حال ظهور (‌یعنی چیزهایی که هنوز بطور کامل رشد و توسعه نیافته‌اند اما وجود دارند). مطالعات فرهنگی با توجه به خصلت سیال بودن امر معاصر و همچنین مؤلفه‌‌های گذشته و آینده آن، لاجرم چیزی از جنس تاریخ فرهنگی است.

تاریخ فرهنگی و تاریخ فرهنگ
همانطور که «مطالعات فرهنگی»، رشته‌ای مجزا و معین است و با «مطالعه فرهنگ» تفاوت دارد، تاریخ فرهنگی نیز با تاریخ یا تاریخ‌نگاری فرهنگ متفاوت است. البته هر دو این گفتمان بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند و از هم تأثیر می‌پذیرند و تفاوت بین آن‌ها به معنای عدم ارتباطشان نیست. البته در واقعیت، تشخیص متون متعلق به تاریخ فرهنگی از متون مربوط به تاریخ فرهنگ به سادگی میسر نیست؛ زیرا در یک متن ممکن است هر دو رویکرد با شدت و ضعف‌های مختلف بروز یابند. با بیان تقابل‌ها و تفاوت‌های‌ میان این دو رویکرد، می‌توان فهم نسبتاً روشن‌تری از تاریخ فرهنگی به‌دست آورد. در اینجا تلاش می‌شود چیستی و چرایی تاریخ فرهنگی با توجه به تفاوت هایش با تاریخ فرهنگ واکاوی شود.

همانطور که در مباحث پیش بیان کردیم تاریخ فرهنگی نوعی شیوه تحلیل یا رویکرد خاص به جامعه معاصر است. تاریخ فرهنگ آن‌جا بروز می‌کند که تاریخ به‌مثابه مادة تاریخی مد نظر باشد، اما تاریخ فرهنگی آن‌جا رخ می‌نماید که تاریخ به یک ابزار و روش تحلیل و شناخت تبدیل شود. بنابراین، تاریخ فرهنگ به موجب آنکه تاریخ را به‌مثابه مادة تاریخی در نظر می‌گیرد، فرهنگ را به‌منزلة یک کل نگاه می‌کند، بدون آنکه چندان به مؤلفه‌ها و اجزای آن بپردازد. اما تاریخ فرهنگی، تاریخ توجه به اجزای فرهنگ است. نکته دیگر این است که اصطلاح تاریخ فرهنگ ناظر است به سیر شکل‌گیری، تحول، تکامل و دگرگونی فرهنگ و در واقع، نوعی شناخت توصیفی ـ روایی و تاحدودی تلقی تحصّلی از فرهنگ است. نگاه تاریخ فرهنگ، بیش از هرچیز نگاهی سنتی یا کلاسیک به فرهنگ است که در آن هرگز رابطه‌ علت و معلولی جستجو نمی‌شود. این نگاه در صدد تبیین فرهنگ نیست بلکه صرفاً از منظر تاریخ به پدیده‌ فرهنگ می‌نگرد، همان‌طور که از این منظر به سایر پدیده‌ها چون خانواده، دین، تکنولوژی، دولت و حکومت نگاه می‌کند. حاصل این منظر و نگاه نیز پیدایی گونه‌های مختلفی از تاریخ همچون تاریخ خانواده، تاریخ دین، تاریخ تکنولوژی، تاریخ دولت، تاریخ حکومت و ... است. در اینجا به نحو خلاصه و فهرستوار ویژگی های تاریخ فرهنگی با توجه به مباحثی که تا اینجا ارائه کردیم و همچنین با توجه به وجوه تمایز معرفت شناختی و روش شناختی آن از تاریخ فرهنگ بیان می کنیم.
1. تاریخِ فرهنگی، فرهنگ را متغیری مستقل می‌شمرد نه وابسته. بنابراین، بیش از آن‌که رویکردی تاریخی باشد، رویکردی فرهنگی به شمار می‌رود.
2. نگاه فرهنگ گرایانه به تاریخ‌ِ فرهنگی، تازه از دهه 1960 به بعد، ظهور و رونق می‌یابد؛ در حالی‌که تاریخ فرهنگ، هم‌پای دیگر گونه‌های تاریخ، مانند تاریخ ادبیات، تاریخ علم، تاریخ هنر، تاریخ اندیشه، تاریخ سیاست، و تاریخ اقتصاد، از قدیم و از گذشته‌های دور موجود بوده است.
3. تاریخِ فرهنگی، نه تنها، به مفهوم فرهنگ والا یا فرهنگ نخبگان توجه دارد، بلکه به فرهنگ مردم (فرهنگ پایین) نیز می‌پردازد و برخلاف تاریخِ فرهنگ (که صرفاً به فرهنگ برگزیدگان نظر دارد) تاریخ فرهنگِ فکر و اندیشه نیز هست. از سوی دیگر، تاریخِ فرهنگی، برخلاف تاریخِ فرهنگ (که صرفاً درصدد گردآوری تجربه‌های علمی است)، به جست‌وجوی تجربه‌های فرهنگی در زندگی کلیه افراد جامعه می‌پردازد و از این روست که در این رویکرد، فرهنگ گسترش می‌یابد و فرهنگ روزمره مردم و فرهنگ عامه‌پسند را نیز دربرمی‌گیرد. مثلاً در مطالعه هنر و تجارب هنری، تجربه‌های یک زن خانه‌دار هم اهمیت می‌یابد و در مطالعه موسیقی، علاوه بر موسیقی سنتی و کلاسیک، موسیقی پاپ هم به کانون توجه بدل می‌شود. به طور مختصر می‌توان گفت که تاریخ فرهنگی علاوه بر دانش آکادمیک و کلاسیک، به دانش مردمی و محلی نیز توجه دارد.
4. از دیگر ویژگی‌های تاریخ فرهنگی، احتراز از پذیرش دیدگاه‌های جوهری و نخبه‌گرایانه در تاریخ است. در تاریخ فرهنگی متأثر از دیدگاه فوکو، حوادثِ از پیش برنامه‌ریزی‌نشده در تاریخ اهمیت می‌یابند؛ از این رو، بر دیدگاه هگلی و نیز همه دیدگاه‌هایی که تاریخ را دارای سیر کلی و هدف‌مند و مراحل مشخص می‌دانند، انتقاد وارد می‌کند. تاریخ فرهنگی، رویکردی است که جزئیات شکاف‌ها یا گسست‌ها را در تاریخِ شکل‌گیری و برساختگی یک حقیقت، به‌مراتب مهم‌تر از دوره‌های فارغ از شکاف و گسست می‌داند و برخلاف تاریخ فرهنگ ـ که در پی تصویرسازی از چهره‌های بزرگ و قهرمان و عرصه‌های وسیع است یا به عبارت دیگر بر نقاط اقتدار تأکید می‌ورزد و هم از این‌رو درصدد همگون‌سازی و مسلط‌کردن روح زمانه بر یک دوره یا انسجام‌بخشی و پیوستگی است ـ به تعارض‌ها و تفاوت‌ها و چالش‌ها توجه می‌کند تا هرچه دقیق‌تر به چگونگی استیلا‌یافتن روابط قدرت و نقش آن در برساختگی معنا پی‌ببرد.
5. ویژگی دیگر تاریخِ فرهنگی توجه به عواطف، احساسات و تجارب جدی است؛ در حالی‌که تاریخ فرهنگ صرفاً به اندیشه یا به تعبیر فوکو، تاریخ نظام‌های اندیشه می‌پردازد. اگر کسی مانند فوکو به مسائلی مانند تاریخ جنون، تاریخ زندان، تاریخ سکس، تاریخ کلینیک و... می‌پردازد، و در مطالعه موضوعات مختلف به دیرینه‌شناختی و تبارشناختی معطوف است؛ به این علت است که روش‌های دیرینه‌شناختی و تبارشناختی می‌تواند در دریافت چگونگی شکل‌گیری نخستین عواطف و احساسات و تلقی‌های ما از دنیا مؤثر باشد.
6. در بررسی هر واقعه یا پدیده‌ای، تاریخ فرهنگی در پی آن است که دریابد چگونه حقایق تاریخی به وجود می‌آیند و به حقایق ذاتی و جوهری تبدیل می‌شوند. تاریخ فرهنگی جدید، که به اختصار جنبش NCH خوانده می‌شود، به شدت از معرفت‌شناختی پست مدرنیستی و انتقاد از تاریخ‌نگاری اثبات‌‌گرایانه پوزیتویستی، معطوف به روش‌های هرمنوتیک در تاریخ متأثر است و تأکید بسیار بر قدرت متن دارد. این رویکرد،عمیقاً تحت تاثیر نظریه پردازانی مثل فوکو، باختین، بوردیو، الیاس و میشل دو سرتو بوده از سال 1960 به بعد، به‌طور جدی مطرح شد و در سال 1989، با انتشار کتاب NCH ـ که مجموعه مقالاتی در این‌‌باره و به قلم یک مورخ آمریکایی است ـ تئوریزه شد. به این ترتیب، از منظر این رویکرد حقایق تاریخی تنها برساخته‌های اجتماعی هستند و هیچ‌ حقیقت مطلقی خارج از ذهن بشر وجود ندارد یا دستگاه فکری انسان قادر به کشف هیچ حقیقت مطلقی نیست؛ و همه حقایق ناشی از ذهن و پنداشته‌ها و تخیلات پیش‌فرض‌های ذهنی افراد است و حقیقت در یک متن ساخته می‌شود.‌‌ هایدن وایت، مورخ بزرگ امریکایی، در کتاب فراتاریخ (1973)، با بررسی آرای چهار مورخ بزرگ قرن نوزدهم آمریکا و اروپا نشان داده است که چگونه روایت‌های متفاوت هر یک از این چهار مورخ، براساس یک ژانر ادبی (اعم از کمدی، طنز، تراژدی و ...‌)، بر شیوه روایت یک حقیقت تأثیر گذاشته‌اند. بنابراین، در رویکرد تاریخ فرهنگی، برخلاف تاریخ فرهنگ، با رویکردی غیر پوزیتویستی، تاریخ به ‌صورت عینی قابل بررسی و تحلیل و مطالعه نیست؛ و حقیقت همواره متأثر از ساختارهای فرهنگی و تاریخی جامعه یا تجارب فرهنگی و تاریخی افراد است. بر این مبنا، هیچ روایتی از گذشته بازتاب مطلق یا بازنمای واقعی آنچه بوده است، نخواهد بود. این دیدگاه از جمله دیدگاه‌هایی است که ذیل نظریه‌های بازنمایی طرح می‌شود. دسته اول این نظریه‌ها با نام نظریه‌ برساخت گرایی شناخته می‌شود و عمده‌ترین مفاهیم آن، برساخت اجتماعی، تاریخی و سیاسی است؛ به مفهوم ساخته‌شدن معنا در بستر اجتماعی و فرهنگی، چنانکه گویی انسان‌ها معناها را می‌سازند و سپس، به‌قول بارت، آن‌قدر آن را درونی می‌کنند که می‌پندارند آن امر؛ بدیهی، ازلی، ذاتی یا جوهری است.
7. دسته نظریه‌های بازنمایی با نام نظریه بازنمایی بازتابانه، معنا را امری بیرونی می‌داند که روش و فن افراد مختلفی چون مورخ، عالم، فیلسوف، جامعه‌شناس، عکاس، نقاش و ... آن را منعکس می‌کند. دسته سوم از این نظریه‌ها، به نام نظریه بازنمایی هدفمند، معنا را امری بین‌الاذهانی می‌داند که طی فرایند تعامل ساخته می‌شود.
8. تاریخ فرهنگی نظریه‌محور است؛ در حالی که در تاریخ فرهنگ، برای مفاهیم و پدیده‌ها کمتر نظریه مطرح می‌شود. مثلاً در مقایسه آثار مورخان شاخص تاریخ فرهنگی، مانند هابرماس (با آثاری درباره بورژوازی)؛ ماکس وبر (با آثاری درباره مذهب پروتستان) و یا نوربرت ‌الیاس با آثار ویل ‌دورانت و توین‌بی، می‌توان دریافت ویل‌ دورانت و توین‌بی، نگاه تحلیلی و نظری به تاریخ و پدیده‌های تاریخی ندارند و نظریه ای نیز ارائه نمی‌کنند. پس از تحول در فهم نظری فرهنگ، در اواخر قرن نوزدهم بود که تاریخ‌ فرهنگی نیز، نظریه‌محور شد.

آشنایی با این کتاب برای مترجمان و ترجمه آن به زبان فارسی می تواند فتح باب مهمی برای آغاز راه بلند تاریخ فرهنگی باشد. در برگردان اعلام و اسامی و نام برخی از کتاب ها و اسامی متفکرین به زیان اصلی دوستان محترمی ما را یاری نمودند. مفاهیم و اسامی آلمانی را دکتر غلامرضا خدیوی و پاره ای از مفاهیم فرانسوی را آقای محمدحسن خطیبی بایگی به فارسی برگرداندند که از این عزیزان تشکر و قدردانی می نماییم. نهایتاً، آقای حسن صالحی فر در تایپ و حروفچینی اولیه کتاب متحمل زحمات فراوانی شدند که از ایشان نیز نهایت سپاس را داریم.
نعمت اله فاضلی
مرتضی قلیج

درباره کتاب
موضوع کتاب: 

تاریخ فرهنگی چیست؟

دیدگاه‌ها

گزینه‌های نمایش نظر

ترجیحات خود را برای طریقه نمایش نظرات انتخاب کنید و بر روی «ذخیره تنظیمات» کلیک کنید تا تنظیمات شما اعمال شود.

درود

درود

گزینه‌های نمایش نظر

ترجیحات خود را برای طریقه نمایش نظرات انتخاب کنید و بر روی «ذخیره تنظیمات» کلیک کنید تا تنظیمات شما اعمال شود.

ارسال نظر جدید

محتوای این فیلد خصوصی است و به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.
Type the characters you see in this picture. (شنیدن واژه ها)

کلمات موجود در عکس را تابپ کنید

پربازدیدترین مقالات

جدیدترین کتاب ها

فرهنگ امروز ایران
مدرن یا امروزی شدن فرهنگ ایران
تاریخ فرهنگی ایران مدرن

جدیدترین نظرات

آمار سایت

  • شمارنده سایت:2,996,036
  • محتوای منتشر شده:822
  • بازدیدکنندگان:
    • امروز:2057
    • هفته جاری:19786
کانال تلگرام دکتر فاضلی