روش شناسی، آداب و فرهنگ نقد علمی

در 25 مهرماه 96، سخنرانی ای با موضوع نقد علمی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ارائه کردم. متن زیر گزارشی از این سخنرانی است که توسط خبرگزاری فارس تهیه شده است. 
نعمت‌الله فاضلی رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در نشستی که با عنوان «مسأله نقد دانشگاهی در ایران معاصر» در پژوهشگاه برگزار شد، با طرح این سؤال که در فضای دانشگاه­‌های ایران با چه وضعیتی روبرو هستیم؟ گفت: پیش‌­فرض من این است که گفتمان نقد در فضای دانشگاهی ما در تمام رشته‌­ها، گفتمان خلاق، سازنده و بالنده‌­ای نیست، در ابتدا باید بگویم منظورم از موقعیت مسأله­‌مند چیست؟ منظورم موقعیتی از تنش­‌ها، تضادها، کاستی­‌ها و چالش‌­های موجود در فضای دانشگاه است که اجازه و امکان این را نمی­‌دهد که فرهنگ مناسب نقد شکل بگیرد.
وی با اشاره به تعریف فرهنگ نقد در کتاب «فرهنگ دانشگاه» افزود: فرهنگ نقد آن فضا یا آن نظام معنایی است که امکان گفت‌وگو، ارزیابی، ایجاد یک موقعیت بین­‌الاذهانی، تعامل میان دانشگاهیان، میان دانشجویان و استادان و محققان شکل بگیرد، به نحوی که در این موقعیت بین‌­الاذهانی امکان دیده شدن، تحلیل کردن، تعامل و گفت‌وگو به معنای دقیق کلمه درباره ایده‌­ها، فعالیت‌­ها، وضعیت و هویت دانشگاهیان میسر شود.
نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ابراز داشت: فرهنگ دانشگاهی در معنای مطلوب فضای گفتمانی است که امکان نقد در آن است، نقد را ماهیتاً یک کنش ارزیابانه می­‌دانم، کنش ارزیابانه یعنی وقتی که ما فعالیتی انجام می­‌دهیم، حال یا به صورت مکتوب یا به صورت شفاهی، یا به صورت دیداری یا در قالب همایش یا کتاب و یا هر چیز شکل دیگری که به ارزیابی و تحلیل ایده‌­ها و فعالیت­‌ها و موقعیت­‌ها و تجربه­‌های خود بپردازیم.
وی ادامه داد: یکی از دیدگاه­‌ها در مورد دانشگاه این است که دانشگاه یک فضای گفتمانی یا یک اجتماع گفتمانی است، در حالی که اجتماع گفتمانی یک جایی است که گفتمان­‌ها با هم رقابت می­‌کنند، پارادایم­‌های محدود شکل می­‌گیرد و همدیگر را به چالش می­‌کشند و کاستی‌­ها تعارضات و موقعیت همدیگر را می­‌بینند و به نحو دقیقی ارزیابی و تجزیه می‌­کنند، به این چنین محیطی دانشگاه می­‌گوییم.
فاضلی نقد برای دانشگاه را یک مولفه وجودی و ساختاری دانست و تصریح کرد: نقد برای دانشگاه یک عارضه نیست، نقد برای دانشگاه یعنی ستون فقرات دانشگاه، شاخص و معیار تعیین­‌کننده بالندگی یا عقب­‌ماندگی دانشگاه فرهنگ نقد، فضای نقدو کیفیت نقد است.
فضای نقد در درون دانشگاه مرده است
وی وجود حوزه عمومی و فضای بیرون دانشگاه را نقد معرفتی جدی­‌تر، کارآمدتر و مؤثرتر از دانشگاه توصیف کرد و ادامه داد: اخیراً آقای مقصود فراستخواه در کتاب گاه و بی­گاه دانشگاه به درستی توضیح داده که در ایران دانشگاه از لحاظ معرفتی از جامعه عقب­‌تر است، به این دلیل که اتفاقاً در جامعه در فضاهای عمومی، در فضاهای مجازی، در مجلات، در مطبوعات، در همایش‌­ها و در انجمن، گفت‌وگوها، ارزیابی‌­ها انتقادی و گفتمان‌های رقیب به شکل جدی­‌تری دارند، فعالیت می­‌کنند.
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی خاطرنشان کرد: اما در درون دانشگاه فضای نقد، فضای مرده است، به این معنا مرده است که ما اشکال کنش‌­ها و ارزیابی­‌ها را در دانشگاه‌­ها داریم، مثلاً مجلات و مقالات را می‌­فرستیم ارزیابی می‌کنیم، نام اینها نقد نیست، یک نقد پنهان است، نقد بروکراتیک است، نقد تکنوکراتیک است، چون نه آن کسی که نقد می‌­شود متوجه می‌­شود نقد چیست، نه آن منتقد شناخته می­‌شود و نه یک فضای گفت‌وگویی شکل می­‌گیرد؛ به همین دلیل اساساً نباید به آنها به عنوان نقد آشکار، نقد سازنده، نقد مولد و نقد گفتمانی گفت.
در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی نیست
وی افزود: نقد از آنجایی صورت می‌­گیرد که از فضای عمومی درون دانشگاه استادان، مکاتب، نحله­­‌ها، نظریه‌­ها و گفتمان­‌های دانشگاهی در رشته­‌های مختلف با همدیگر رقابت کنند، تیم­‌های دانشگاهی، تیم­‌های علمی و معرفتی مانند تیم‌­های ورزش با همدیگر چالش کنند و هویت پیدا کنند، یعنی ما بدانیم که مثلاً در رشته مدیریت این 5 تیم است، این 5 تا گفتمان با همدیگر سخت درافتادند و بی­‌شرمانه همدیگر را عریان می­‌کنند!
فاضلی یکی از آداب نقد وجود بی­‌شرمی در نقد بیان کرد و گفت: برخلاف آن چیزی که علی‌­الاصول براساس نقد در حوزه عمومی و گفت‌وگوهای خانوادگی می­‌گوییم، ادب را رعایت کنید، در فضای نقد معرفتی، نقد گفتمانی هیچ ترتیب و آدابی مجو، هر چه دل تنگت می­‌خواهد بگو، هر چه عریان‌­تر، هر چه صریح‌­تر، هر چه علنی­‌تر و هر چه آشکارتر ارزشمند­تر، سازنده‌تر، منصفانه‌­تر و دقیق‌­تر و کارآمدتر است.
وی ادامه داد: نقد در درون دانشگاه نیاز به فضاهای معنایی نیاز دارد که از درون آن فضاهای ایده‌­ها بجوشد، رقابت­ها را شکل دهد، تیم­‌ها را سازمان دهد، داده­‌های مرکزی گفتمان­‌های معرفتی را شکل دهد، انگیزه و انرژی عاطفی برای دانشگاهیان ایجاد کند که بتوانند حول گفتمان­‌ها کشف هویت کنند و با همدیگر رقابت کنند، قهرمان­‌ها و اسطوره‌­ها و نمادهای خودشان را معرفی کنند و بشناسند.
نقد از روی خلاء نمی‌آید
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اینکه در فضای دانشگاهی ما منابع بسیار فقیر و کم­‌مایه‌­ای است، اظهار داشت: نقد از روی خلاء نمی‌آید، نقد از جایی سرچشمه می­‌گیرد، یکی از جاهایی که نقد از آن سرچشمه می­‌گیرد خود رشته‌­ها هستند، رشته در ایران برخلاف تجربه جهانی خودش، قدرت شکل دادن و خلق انرژی عاطفی برای گفت‌وگو، ارزیابی انتقادی، شکل دادن تیم­‌ها و برنامه‌­های پژوهشی را نداشته است، رشته­‌ها بیش از اینکه هویت بدهند و رقابت ایجاد کنند، قلعه­‌های سنتی‌­ای شدند که عده‌­ای به نام دانشگاهیان در آنجا نان می‌خورند، حرفه و شغل دارند و کسب و کار می‌­کنند، بیش از آنکه در این فضای درون­‌رشته با هم رقابت کنند، ایده طرح کنند و به عنوان گفتمان‌­های درون‌­رشته‌­ای امکان ارزیابی انتقادی را فراهم کنند.
وی با بیان اینکه رشته‌­ها در ایران به دلیل اینکه ماهیتاً از ابتدای تأسیس علم در ایران، در یک پارادایم انتقال علم اتفاق افتاده است، گفت: ما علم را به نوعی درس دادن به عنوان چیزی که از یک جهانی و از یک جای دیگری خلق شده است بگیریم و اینجا درس بدهیم و ارائه کنیم فهمیدیم، رشته در ایران اساساً به عنوان یک فضای گفتمان، اندیشیدن، خلق کردن به عنوان یک فضای چالشی که می­‌خواهیم موقعیت تاریخی و فرهنگی خودمان را ارزیابی کنیم و به چالش بکشیم و بفهمیم صورت نگرفته است.
لازمه نقد انقلاب علم علیه خودش است
فاضلی لازمه نقد را انقلاب علم علیه خودش دانست و خطرنشان کرد: در فضایی که اساساً رشته چنین رسالتی برای خودش تعریف نمی­‌کند و بیش از آن رشته به عنوان یک قلعه سنتی یا برای کاسبی است یا برای خلاقیت­‌کشی، طبیعی است که رشته نمی‌­تواند منبع نقد باشد. دیگر اینکه رشته‌­ها در ایران از همان ابتدای دارالفنون تا کنون به عنوان رشته­‌های تکنیک و تکنیسین فهمیده شدند تا تفکر، به همین دلیل در فضایی که ما دانش را تکنیکی می‌­فهمیم اساساً نقد معنی ندارد.
«رشته» در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت
وی با اشاره به اینکه «زبان» در فضای شکل‌گیری رشته­‌ها در ایران جایگاهی پیدا نکرد، ادامه داد: رشته در ایران به عنوان یک فضای گفتمانی شکل نگرفت که بر اساس آن علم را در ساخت فرهنگی ـ اجتماعی خلق کنیم، بلکه به عنوان یک مدل خطی فهمیدیم که گویی در جای دیگری تولید می‌­شود.
رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی دومین منبع نقد را ایده میان­‌رشته‌­ای بیان کرد و گفت: ایده میان‌­رشته‌­ای از سال‌­های 1960 به بعد در جهان گسترش پیدا کرد، در ایران میان­‌رشته­‌ای کمتر از 5 درصد است که آن را به صورت جزیره و به صورت قلعه فهمیدیم، رشته­‌ها به عنوان کسب وکارهایی شناخت شد که مدرک می‌‌فروخت و با این طرف و آن طرف قرارداد می­‌نوشت، رشته‌­ها در درون دانشگاه نتوانستند ارتباط برقرار کنند، نتوانستند دانشگاه­‌ها، دانشکده­‌ها و گروه‌­ها با همدیگر انواع پیوندهای گوناگونی که حول معرفت را شکل بدهند، در حالی که معرفت از چند رگه شدن دانشگاه­‌ها، رشته­‌ها و دپارتمان­‌ها، دانشکده‌­ها و گروه‌­ها به وجود می­‌آید.
جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی‌­تابند
وی با بیان اینکه در جامعه دانشگاهی ایران کمترین سخن انتقادی را برنمی‌­تابند، افزود: پس نقد از تعامل رشته‌­ها با جامعه می‌­آید، نقد در فضایی شکل می­‌گیرد که رشته­‌ها در مقابل جامعه احساس مسئولیت می­­‌کنند، پرسش‌­های اخلاقی یا پرسش­‌های سیاسی در برابر خودش قرار می­‌دهند، نقد از آنجایی می‌­آید که هر رشته از خودش می‌­پرسد کار من به عدالت و برابری چقدر خدمت می­‌کند یا چقدر ضربه می‌­زند؟ اگر شما امروز به هر رشته‌­ای نقد بکنید که کنش شما در تاریخ صد سال گذشته چقدر نابرابری تولید کرده است، به شدت عصبانی می‌­­شوند که آقا چه می‌گویید؟!
در جامعه‌­ای که علم را ستایش می­‌کند، نقد صورت نمی­‌گیرد
فاضلی بیان داشت: نقد از رویکرد ما به علم می‌آید، در جامعه‌­ای که علم را ستایش می­‌کند، نقد صورت نمی­‌گیرد، به ما در دانشگاه‌­ها وارونه یاد می­‌دهند، در دانشگاه‌­های ما نقدآموزی نیست، معرفت‌­آموزی نیست، ریشه همه اینها برمی­‌گردد که در دانشگاه، آموزش و یادگیری که قلب دانشگاه است قربانی شده است، در جامعه‌­ای که پژوهش به معنای تکنوکراتیکش بر آموزش و یادگیری و یاددهی غلبه پیدا کند، نقد معنا ندارد.
* برای دریافت فایل مقالات و سخنرانی های من به کانال تلگرام و آپارات مراجعه کنید:
کانال تلگرام:
https://telegram.me/DrNematallahFazeli
کانال آپارات:
http://www.aparat.com/DrNematallahFazeli

آمار سایت

  • شمارنده سایت:3,933,898
  • محتوای منتشر شده:822
  • بازدیدکنندگان:
    • امروز:1087
    • هفته جاری:6032