مسأله سواد آکادمیک

متن زیر، یادداشت من درباره مساله سواد آکادمیک در نظام آموزش عالی ایران است که در اردیبهشت 96 در نشریه رسانه فرهنگ منتشر شده است. من در این یادداشت، یکی از مهمترین رسالت های آموزش عالی را گسترش ظرفیت ها و قابلیت های شناختی و مهارتی دانشجویان و دانشگاهیان در خواندن، نوشتن و اندیشیدن خلاق می دانم.
یکی از مهمترین رسالتهای آموزش عالی، گسترش ظرفیتها و قابلیتهای شناختی و مهارتی دانشجویان و دانشگاهیان در خواندن، نوشتن و اندیشیدن خلاق است. از نخستین لحظههایی که آموزش آغاز میشود ما با این هدف آگاهانه برنامه درسی را شکل میدهیم که بتوانیم دانشجویان را نسبت به خواندن، نوشتن و اندیشیدن خلاق، توانا سازیم. من در اینجا نمیخواهم مفاهیم خواندن، نوشتن و اندیشیدن خلاق را تعریف کنم، بگذارید همان درک عمومی از این مفاهیم را بنای تحلیل و ارزیابی خود قرار دهم، درکی که از گذشتههای دور در ذهنیت اجتماعی نسبت به فرد تحصیل کرده یا باسواد وجود دارد. باسواد کسی است که میتواند نسبت به میراث فرهنگی خود، دانش بومی، گفتمان رشتهای، ارزشهای آموزشی و به طور کلی تمام مؤلفههای فرهنگ دانشگاهی آگاهی داشته، آنها را درونی کرده و بتواند آنها را به عنوان مشی یا منش خود در زندگی روزمره و حیات حرفهایاش به کار گیرد. باسواد کسی است که میتواند نسبت به فرد عامی (بیسواد)، نوعی حکمت عملی و نظری را در رفتار، گفتار و فعالیت حرفهایاش به نمایش بگذارد. در گفتمان مطالعات آموزش عالی، ما برای دانش آموختگان دانشگاه، اصطلاح سواد آکادمیک (Academic literacy) را به کار میگیریم. از دیدگاه سواد آکادمیک، صرف توانایی روخوانی یک متن دانشگاهی، توانایی خواندن محسوب نمیشود. کسی سواد آکادمیک دارد که میتواند متنهای حرفهای رشته خود را به نحو فعالانه و خلاقانه بخواند. یعنی لایههای آشکار و پنهان متن را در چارچوب گفتمان رشتهایاش فهم کند. به بیان دیگر هنگام خواندن متن بتواند روابط بینامتنی را به درستی تشخیص دهد. خواندن آکادمیک به معنای توانایی و تسلط بر درک مفهومی و انتقادی از متنهاست، به طوریکه خواننده دانشگاهی بعد از مطالعه متن بتواند پرسشهای انتقادی در باره آن طرح کند. برای مثال آیا مفاهیم بکار رفته در متن به درستی در فضای گفتمانی مرتبط به کار رفتهاند یا نه؟ مفاهیم متن با چه مفاهیم دیگری در فضاهای گوناگون مختلف ارتباط دارند؟ نویسنده تا چه میزان توانسته است مفاهیم را درست و دقیق به کار ببرد؟ شیوه استدلال متن را تا چه اندازه میتواند تشخیص دهد؟ یا اینکه اساساً متنِ مورد نظر، تا چه اندازه خلاقانه یا نوآورانه است؟ و مهمتر اینکه تا چه اندازه خواننده میتواند بین افق ذهنی خودش با افق معنایی متن، گفتوگو برقرار کند؟ خواندن آکادمیک، به معنای نوعی گفتوگو میان افقهای ذهنی نویسنده متن با خواننده است. همچنین نوشتن آکادمیک به معنای این است که ما بتوانیم به کمک زبان و در چارچوب قواعد بازی زبانی رشتهای خود، به شیوه خلاقانه و نوآورانه، فرم و محتوای تازهای از اندیشه را تقریر کنیم. نوشتن در معنای آکادمیک آن به مثابه کندوکاو و پژوهیدن است، نه به معنای انتقال یا گزارش دادن. نوشتن دانشگاهی به عنوان یکی از ارکان سواد دانشگاهی به معنای آن است که نویسنده چنان به زبان و بازیهای زبانی گفتمان رشته خود احاطه یافته است که میتواند ایدهها را به کمک نوشتن، رویتپذیر کند و آنها را در نوعی نظم و انسجام منطقی قرار دهد. نوشتن دانشگاهی به معنای آن است که نویسنده میتواند از طریق نوشتن، نوعی ارتباط خلاقانه و مؤثر با جهان اجتماعی و ایدهها برقرار سازد. نوشتن دانشگاهی به مثابه نوعی تعامل و تفکر، در فرهنگ آکادمیک، از اعتبار بالایی برخوردار است، به طوری که هویت انسان آکادمیک به مقدار زیادی به مکتوبات او بستگی دارد. منطق نوشتار برای انسان آکادمیک، همان هویت دانشگاهی اوست که به او صلاحیت و شایستگی دانشگاهی بودن را اعطا میکند. از دیدگاه سواد آکادمیک، نوشتن نه تنها فعالیتی خلاقانه بلکه کنشی شجاعانه و اخلاقی است که نویسنده دانشگاهی از طریق آن ارزشهای آکادمیک را تمرین و تولید میکند. بنابراین برای انسان آکادمیک نوشتن، رسانهای برای انتقال پیام نیست یا حتی مهم تر از آن، نوشتن، نوعی تکنیک یا مهارت فنی آنگونه که پزشکان یا مهندسان در کارشان اعمال میکنند نیست. نوشتن برای انسان آکادمیک، تبلور کلیت وجود دانشگاهی اوست. به بیان دیگر نوشتن، پارهای از ارزش وجودی انسان آکادمیک است که از طریق آن، بودن او به عنوان انسان آکادمیک را تعریف میکند. اگر از منظر سواد آکادمیک به خواندن و نوشتن نگاه کنیم این دو در کنار هم بخش مهمی از فرهنگ و هویت آکادمیک را تشکیل میدهند. به ویژه در حوزه علوم انسانی و اجتماعی که علوم مفهومی هستند، خواندن و نوشتن از جایگاه مهمتری برخوردارند. پزشک حاذق ممکن است بدون نوشتن و خواندن، تنها از طریق فعالیتهایی مانند جراحی و طبابت، بتواند تا حدودی هویت حرفهای خود را شکل دهد. اما جامعهشناس، انسانشناس، مورخ، فیلسوف، منتقد ادبی، محقق مطالعات فرهنگی و ... تنها زمانی میتوانند هویت دانشگاهی خود را شکل دهند که توانایی خواندن و نوشتن آکادمیک را به دست آورند. در اینجا من نمیخواهم تمام ابعاد و ویژگیهای سواد آکادمیک را توضیح دهم، تنها میخواهم به یک نکته اشاره کنم، اینکه نظام آموزش عالی ایران، اگر چه گسترش یافته است تعداد دانشجویان، استادان، مراکز آموزش عالی، رشتهها، امکانات و خدمات آموزشی در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته و این گسترش پیامدهای وسیعی برای دانشگاه و جامعه داشته است اما باید گفت سواد آکادمیک در این نظام، با نوعی غفلت و بی توجهی جدی روبرو شده است، ما شاید نیاز چندانی برای اثبات این واقعیت که نظام آموزش عالی، بویژه در حوزههای علوم انسانی و اجتماعی نتوانسته است سواد اکادمیک را در ساختار خود به نحو مؤثر یا کارآمد شکل دهد نداشته باشیم و نیز برای اثبات آن نیازی به تحقیقات علمی و عمیقی نداریم، زیرا تجربه زندگی روزمره دانشگاهی ما به سادگی و روشنی نشان میدهد که نه تنها بسیاری از دانشجویان و دانش آموختگان بلکه حتی بسیاری از اعضای هیئت علمی دانشگاهها در سراسر کشور، از سواد آکادمیک به معنای دقیق کلمه برخوردار نیستند. انسان دانشگاهی کسی است که حداقل از سواد آکادمیک با معیارهای بالا یا قابل قبول برخوردار است. کسی که میتواند به نحو دانشگاهی بخواند و بنویسد. من درباره دیگر مؤلفههای سواد آکادمیک شامل گوش دادن، سخن گفتن و ایفای نقشهای دانشگاهی در اینجا به دلیل محدودیت صفحه چیزی نمیگویم. اما فراموش نکنیم که مطالعات سواد آکادمیک امروزه به ما میگوید کسی میتواند از لحاظ دانشگاهی باسواد محسوب شود که نه تنها خواندن و نوشتن دانشگاهی را خوب میداند و عمل میکند بلکه بر دیگر ابعاد وجودیاش یعنی قابلیتهای ارتباط گوش دادن، دیدن و سخن گفتن نیز از کیفیت دانشگاهی بالایی برخوردار است. در اینجا بیشتر دو مؤلفه خواندن و نوشتن آکادمیک، مطمح نظر است، این دو از مؤلفههای عینی سواد دانشگاهی است و با توجه به این دو میتوان درباره سواد آکادمیک دانشجویان، دانش آموختگان و استادان، تا حدود زیادی نظر داد. سالها پیش محمود روحالامینی استاد فقید مردمشناسی دانشگاه تهران در مقالهای با عنوان «هزار نکته باریکتر از مو اینجاست»، برخی از اشتباهات فاحش نگارشی دانشجویان در برگههای امتحانی را توضیح دادند. آن سالها یعنی سالهای حدود 96ـ 8631 این مقاله، خیلی جدی گرفته نشد و شاید در نزد بسیاری، بیشتر به لطیفه میمانست. اما واقعیت آن است که روحالامینی حکایت تلخی از زیر پوست دانشگاه را روایت کرده بود، اینکه دانشجویان ما توانایی نگارش درست با حداقل معیارهای درستنویسی را نمیآموزند. آن سالها این هشدار روح الامینی جدی گرفته نشد و ما متوجه اهمیت سواد آکادمیک نشدیم. اما با گذشت زمان و افزوده شدن دانشگاهها و دانشجویان و دانشگاهیان و افت شدید کیفیت آموزش دانشگاهها، به تدریج اهمیت مسئله سواد آکادمیک نمایان و تشدید شد، به گونهای که به گمان من اگر مطالعه تجربی درباره وضعیت دانشجویان، دانش آموختگان و اعضای هیأت علمیمان از منظر سواد آکادمیک انجام دهیم ممکن است با نتایج فاجعه باری روبرو شویم. اگر آن بخش از دانشجویان، دانش آموختگان و دانشگاهیانی که اساساَ نمینویسند یا هنوز آمادگیهای شناختی، عاطفی و اجتماعی لازم برای نوشتن را کسب نکردهاند بگذریم و به سراغ آن دسته از دانشجویان، دانش آموختگان و دانشگاهیانی برویم که مینویسند و به پایان نامهها، رسالهها، مقالات و کتابهایی که تولید کردهاند نگاهی بیندازیم میتوانیم به وضوح بحران سواد آکادمیک را تشخیص دهیم. سخن این است که تا چه میزان متنهای به ظاهر دانشگاهی ما به واقع متنهای آکادمیک هستند؟ یعنی میتوانند نوعی تعامل یا گفتوگو یا ارتباط رشتهای و دانشگاهی در اجتماع گفتمانی خود ایجاد کنند. متن آکادمیک، صرفا مقاله یا کتابی نیست که منتشر شده است، بلکه متنی است که از خوانایی و گویایی لازم برخوردار است. منظور از خوانایی و گویایی لازم این است که میتواند در اجتماع گفتمانی مشخصی نوعی گفتوگو یا تعامل یا ارتباط را شکل دهد. بنابراین من در اینجا مسئله سواد دانشگاهی که اکنون با آن مواجه هستیم را در کانون توجه دارم. متأسفانه باید بگویم حتی خود مفهوم سواد دانشگاهی در نظام آموزش عالی ما هنوز ناشناخته است. در حالیکه مطالعات سواد دانشگاهی در دو دهه اخیر به یک حوزه پژوهشی بزرگ تبدیل شده است و برای سنجش و ارزیابی آموزش عالی از چشمانداز سواد دانشگاهی بهره میبرند. اما در ایران هنوز ما این حوزه مطالعاتی را نه در رشتههای دانشگاهی و نه در مراکز پژوهشی شکل ندادهایم. هنوز هیچ کتاب مستقلی در باره سواد دانشگاهی به زبان فارسی نه تنها تألیف، بلکه ترجمه هم نشده است. هیچ تحقیق تجربی یا نظری در باره سواد دانشگاهی تا کنون به زبان فارسی منتشر نشده است.
از طرف دیگر در فضای عمومی دانشگاه نیز مفهوم سواد دانشگاهی در معنایی بسیار عام به کار میرود. ما در حالیکه در تمام زمینههای سواد دانشگاهی با چالشهای جدی مواجه هستیم، اما چشمهای خود را بر این چالشها بسته و تنها آه و ناله یا غرولندهای روزمره را گاه و بیگاه به زبان میآوریم. اگر میخواهیم نظام آموزش عالی ایران از منظر کیفی متحول شود یکی از مهمترین اقدامات باید توجه به مسأله سواد آکادمیک و شکل دادن گسترش مطالعات سواد آکادمیک باشد. امیدوارم بتوانیم مسأله بحران سواد آکادمیک را بصورت جدی و نوعی مسأله دانشگاهی فهم کنیم و کم سوادی دانشگاهی را نه به عنوان نوعی اهانت یا تحقیر شخصیت علمی یا اخلاقی بلکه به عنوان نوعی مسأله برای نظام آموزش عالی کشور مورد توجه قرار دهیم. من برای همه دانشجویان، دانشآموختگان و همکاران دانشگاهیام ارزش و احترام بالایی قائلم، بنابراین با طرح ایده مسأله سواد دانشگاهی، قصد نقد علمی و اخلاقی دانشجویان، دانشآموختگان و همکاران دانشگاهیام را ندارم. بلکه تلاش من در این یادداشت کوتاه این است که نظام آموزش عالی و مطالعات آموزش عالی در کشور را متوجه مسأله سواد دانشگاهی کنم. اگر از این زاویه نگاه کنیم باید به نقد و ارزیابی ساختارهای آموزش عالی مانند برنامه درسی، روشهای تدریس و دانش آموزش عالی در کشور توجه داشت. تا زمانی که برای مثال ساختارهای آموزشی، برنامه درسی، دانش و مطالعات آموزش عالی در کشور نسبت به سواد آکادمیک، آگاه و حساس نباشند، طبیعی است که دانشجویان، دانش آموختگان و اعضای هیأت علمی در این نظام نتوانند مطابق معیارهای قابل قبولی از سواد دانشگاهی برخوردار شوند. مسأله در اینجا مسأله نظام آموزش عالی است که فرصتهای لازم برای فهم سواد آکادمیک، تکوین و توسعه آن را فراهم نمیکند. بنابراین برای آنکه دانشگاهیان ما دارای سواد آکادمیک مناسب باشند، کافی نیست که به آنها بگوییم لطفا باسواد باشید! بلکه باید ساختارهایی را فراهم کنیم که امکان باسوادی دانشگاهی را فراهم آورد. در اینجا مجال پرداختن به ویژگیهای این نظام، راهبردها و الزامات آن نیست.
* برای دریافت فایل مقالات و سخنرانی های من به کانال تلگرام و آپارات مراجعه کنید:
کانال تلگرام:
https://telegram.me/DrNematallahFazeli
کانال آپارات:
http://www.aparat.com/DrNematallahFazeli

آمار سایت

  • شمارنده سایت:3,611,398
  • محتوای منتشر شده:822
  • بازدیدکنندگان:
    • امروز:1442
    • هفته جاری:10858